PESTALOZZİ, BİR ÖRNEK EĞİTİMCİ

“Toplumu eğitmek bazen yöneticilerin işine gelmez. Fikirleri ve algıları yönlendirilebilir kitlelere sahip olmayı tercih ederler. Bu nedenle de toplumu eğitmekten kaçınırlar. Ne yazık ki sırf bu nedenden ötürü toplumsal gelişme hep yavaş ve sancılı olmuştur.” veciz sözünün sahibidir, İsviçreli eğitimci, filozof ve politikacı, Johann Heinrich Pestalozzi. Alfred Rufer tarafından kaleme alınmış, “Pestalozzi Fransız devrimi ve Helvetik” adlı kitabı birkaç sene önce okudum. Şiddetle tavsiye olunur bir yapıt, 14 Haziran 1928 tarihli bir önsöz ile yazılmıştır, tüm yüksek dikkatlerin, tarihe ve bilahare de fikir ve zikirlere teksif edilmesini bilhassa rica ediyorum. 

Pestalozzi “Fransız Devrimini” yerinde takip etmiş biri olarak, devrimin hürriyet ve eşitlik ideal ve iddialarından ziyadesiyle etkilenmiştir.  Halk eğitimi, adalet ve yoksul geniş kitlelerin haklı taleplerinin karşılanması hedefinin, kendi hedefleri ve idealleri ile benzeşmesine, örtüşmesine istinaden devrime kendince katkılar yapmış ve bu sebeple de “Fransa yurttaşlığına” layık görülmüştür. Fransız devriminin, adalet temin ve tesis etmenin, yokluğu ve yoksulluğu bertaraf etmenin yegâne aracı eğitim olduğu tespiti mucibince kendisi de devrimden mülhem eşitlikçi ve özgürlükçü pedagojik tespit ve taleplerini şekillendirmiştir.

Ezbere dayalı eğitim yerine gözlem, deneyim ve uygulamaya önem vermiş olan bu unutulmaz eğitimci, bir vade Canım Yurdumun da öğretim ve özellikle eğitiminde yepyeni bir çığır açmış “Köy Enstitülerinin” tasarlayıcısı ve tatbikatçısı İsmail Hakkı Tonguç’un da dikkatlice ve titizlikle takibindeymiş, öyle anlıyoruz okumalarımızdan… Yine anladığım kadarıyla, köy hayatına yönelik radikal değişiklikler hedefleyen fikir ve çalışmaları da söz konusudur ünlü eğitimcinin ve bu yönü ile Köy Enstitülerine ilham vermiş görünmektedir. Mezkûr kitabın yazarı kitabın takdiminde; “elinizdeki bu çalışma, doğuşunu, Pestalozzi’nin ölümünün 100. yılı dolayısıyla Bern Devlet Öğretmen Okulu Mezunları Birliğinde verdiğim bir konferansa borçlu.” diyerek çalışmanın nasıl detaylı ve titizlikle yapıldığının girizgâhını yapıyor. Ünlü eğitimcinin hayatının üstüne yapılan çalışmanın da eksiksiz olmadığını belirterek, ünlü eğitimciyi yeni insanlık peygamberi olarak tanımlayarak da değer tespitine vites attırıyor. Hayatından detayları okudukça, öğrendikçe bu tanımlamanın isabetli bir yaklaşım olduğunu anlıyoruz.

Yazar, Pestalozzi’nin Avrupa ve ABD üzerine yaptığı bir analizinden bahsediyor, sanki bugünleri yaşamış bilahare geriye ışınlanmış gibisinden; “ Pestalozzi burada iki ülkenin ticaret serbestliğini ve ekonomik çıkar ortaklığını savunursa da, çok geçmeden bu dayanışmayı bütün Avrupa halklarının birliği biçiminde genişletir. Lienhard ve Gertrud’un ikinci baskısında (1792), insanın ve devletlerin mutluluğunun ekonomik standartların iyiliğine bağlı olduğunu söyler ve bir uyarıda bulunur. Avrupa ülkeleri böyle standartlara ulaşamadıkları, birbirlerine el uzatmadıkları takdirde dünyanın bu kıtasının zenginliği Amerika’ya geçecektir, çünkü Amerika ihtimal Avrupa’nın bütün bilgeliğini örnek alacak, ama budalalıklarını almayacaktır. Gerçekten peygamberce bir söz! Ama bunun ne kadar gerçek olduğunu ancak günümüzde anlaşılabiliyor. Böylece Pestalozzi, gümrük sınırlamaları, ithal yasağı ve tekel politikalarını mahkûm eder, ama savaşı da. Ve Avrupa’nın mahvolmaktan ancak barış ve işbirliğiyle kurtarılabileceğini belirtir. Bu düşüncenin ucunda, bu işbirliğini ve barışı düzenleyip güvenceye alacak bir halklar birliği ideali yok mu? Bu düşünce Pestalozzi’nin kendisinde açıkça dile gelmez ama, kılavuzları olan fizyokratlarca gerçekten formüle edilmiştir.” İşte iyi bir eğitimcinin, filozofun ve politikacının gerçekçi, akılcı, isabetli analiz ve tespitleri…

Pestalozzi; insanın toplumsal her merhalede kaderiyle uzlaşmaya ve rıza göstermeye mahkumdur görüşüne şiddetle karşı çıkar ve; “insan, gerçeği ve hakkı hiç umursamadığı için haktan yoksun ve perişandır. Ama eğer ararsa gerçeği bulabilir. Eğer isterse bir hakkı olabilir. İnsanı koşullar yaratır; ama ben şunu da gördüm; koşulları insan yaratıyor; bir güç var insanın içinde, o bu güçle aynı şeyi isteğine göre çeşitli yerlere yöneltebilir. İnsan kendi isteğiyle görür, ama yine kendi isteğiyle kördür. Kendi isteğiyle özgür, kendi isteğiyle köledir. Kendi isteğiyle namuslu kendi isteğiyle alçaktır.” diyerek de taaa 18. yüzyılda özgür iradenin ve volontarizmin gereği üstüne basa basa tespitler yapar…

Diğer taraftan yazar Pestalozzi’ye atfen başka bir detay analiz aktarıyor; “bütün bunların yanında bozulmanın başka nedenleri de vardı. Halklar genelinde kötü yönetiliyordu. En zorunlu ihtiyaçları bile karşılanmıyordu. Vergi yükleri hakça dağıtılmamıştı; dahası harçların yüklü bir bölümü toplayanların cebine giriyordu. Birçok yerde devlet maliyeleri tam iflas durumundaydı. Saraylar savurganlık ve sefahat yerleriydi. Üst sınıflar çoğu zaman, bencillik, kibirlilik, katılıkla, ikiyüzlü dindarlık ve sahte namuslulukla beliriyorlardı. Küçük memurlar çoğunlukla canları istediği gibi, keyfi iş görüyor, halkın haklarını hiçe sayıyorlardı. Aşağı tabaka insanı çok sık olarak insanlık onurunun yaralandığını hissediyordu. Dullara, yetimlere ve yoksullara layıkıyla bakıldığı pek enderdi. Halkın eğitimi neredeyse tümüyle bir yana bırakılmıştı, adalet hizmeti hiçbir yerde üst yönetimden ayrılmış değildi. Tarafsız bir hukukun hiçbir garantisi yoktu. Kimi yerde yargıçlar halkın suç işlemesinden maddi yarar sağlıyorlardı; suç sayısı ne kadar çok olursa devlet adamlarının cüzdanı da o kadar doluyordu. Sonuçta adalet de barbarca cezalandırmadan, sanık ve tutuklulara insanlıkdışı davranıştan, her durumda şiddet kullanarak suçu kabul etmeye zorlamaktan başka bir şey değildi. Pestalozzi bu kadarla kalmadı. Suçu bireysel ve toplumsal bir hastalık belirtisi olarak gördü. Haklı olarak, bir dizi suçun, özellikle de çocuk öldürmelerin sorumluluğunun tamamen toplum düzeninde ve toplum ahlakında olduğuna dikkat çekti.” Hay Allah… Peki; bunlar ne zaman kaleme alınıyordu, 1928 senesinde, peki hangi senelerden geliyordu bu analiz ve tespitler, 1870’li senelerden… Peki; bu analiz ve tespitleri yaptığı ülkede devlet kendisine ne yapıyor, yetki veriyor, “haydi gel düzelt” diyor… O vakitler bizim topraklarda neler oluyordu, bir kıyaslayın…

Alfred Rufer’in mezkûr eseri 1962 yılında Canım Yurdumda İmece Yayınları tarafından, İsmail Hakkı Tonguç, Fuat Gündüzalp ve M. Rauf İnan çevirisiyle yayınlanır. Bu yayına İsmail Hakkı Tonguç kapsamlı ve detaylı bir önsöz kaleme alır. Önsözde, Tonguç Pestalozzi’den naklen, “halkın eğitimi, halkın ihtiyaçlarına sıkı sıkıya bağlı olmalıdır, eğitim öğrenciyi gerçek hayata bağlamalı; onu kendi yaşayışına uyarak tabii şekilde yoğurmaya ve insan olarak eğitmeye hizmet etmelidir. Bunun manası, hayat eğitim demektir” kelamının altını çizerek, eğitim konusunda benzeşmelerine dikkat çekmektedir. Bir başka yerde ise; “O, insanda şu üç esas kuvveti görüyordu: düşünmek, hissetmek, yapmak. Kafanın, kalbin ve elin kuvvetleri. İnsan eğitiminin amaçları bu üç noktada toparlanıyordu. Zihnin, kalbin ve elin eğitilmesi eğitimin esasını teşkil ediyordu. Onun şu sözlerinden eğitime verdiği mana ve değeri, buna nasıl candan bağlandığını, insanlığa ne kadar geniş bir ufuk açtığını öğrenmek mümkündür.” tespiti marifetiyle kendisini ne kadar detaylı ve dikkatli takip ettiğini de tebarüz ettirmektedir. Her detayda fikirlerini kamuoyuna aktaran Pestolozzi için Tonguç anlatmaya devam ediyor; “Pestalozzi bu fikirlerini açıkladığı zaman dünya okulları, ortaçağın gelenek ve görenekleriyle dinsel vasıflarının etkisine tabi olarak çocukları inletmekte idiler. Bu okullarda her şey anlamadan ezberleniliyor, ezberlenen şeylere de bilgi deniliyordu; öğrencilerin çoğu gaddar öğretmenlerin bilinçsiz idaresinde kişiliklerini kaybederek onlara köle ve kul oluyorlardı. Korku, okulun her tarafına kol salıyordu. Bu okullarda serbest çalışma, düşünme, hareket etme, tartışma, yakın çevreyi inceleme, yaratıcı işe girişme yasaktı.”  Pestalozzi’nin fikirleri ile ziyadesiyle alakalı ve hemhal Amerikalı ünlü eğitimci John Dewey’in Türkiye Cumhuriyetinin ilk döneminde Milli Eğitime yönelik görüş ve önerileri alındı. Tonguç, bu gelişmeleri mezkûr önsözde şöyle açıklıyor; “1936 yılından itibaren Türkiye’de ilköğretim alanında kuvvetli bir hamle yapıldı; on binlerce köyü okula kavuşturmak amacıyla eğitmen kursları ve köy enstitüleri açıldı. Pestalozzi, J Dewey ve Kerchensteiner gibi eğitmenlerin eğitim ve öğretim ilkeleri bu kurumlarda, buralardan mezun genç eğitmen ve öğretmenlerin çalıştıkları köy okullarında geniş ölçüde uygulanmaya başlandı. Onun için Türk Eğitken ve öğretmenlerinden bu işlere katılanlar bu kitabın yazarının dediği gibi ‘Pestalozzi’nin muakkipleri’dirler.”

Yazımı yine Pestalozzi’nin, şahsen tüm kalbimle katıldığım bir veciz sözü ile nihayetlendirmek istiyorum; “Temelinde sorgulama olmayan dogmatik bilgi yığınlarının aktarılması işlemine eğitim demek eğitimin özüne saygısızlıktan başka bir şey değildir.”  

 

İNSANIN BİR POLİTİK DURUŞU OLMALI MI?

 

Hiç duraksamadan cevap vereyim, kocaman bir “evet”… İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi yöneticileri lütfedip Çeşme’de ikamet eden, çalışan ya da yaşayan inşaat mühendislerini bir toplantı için davet ettiler, ben de davetlilerdendim. Yönetim Kurulu üyesi ve oda görevlisi “genç arkadaşlar” son derece iyi niyetleriyle meslektaşlarının sorun ve sorularını dinleyip cevaplamaya çabalayıp durdular. Herkes kendi meşrebince, kendine münasip tarz-ı telakki, tarz-ı nazar ile takdim etti hallerini. Gayet kâmil ve kemal bir muhabbet ilerledi durdu… İştirak edenlerden birisi, biraz da uzun konuşmasında defalarca inşaat mühendisleri odasının politikadan ari bir vaziyette olmasının lüzumunun altını çizdi durdu… Toplantının bu konudan acilen uzaklaşması lazım geldiği kanaatiyle bu başlıkta bir söz almak istemedim. Peki; söz alsa idim neler diyecektim. Özetle, bu memlekette herkes politik duruş sergiliyor özellikle de mühendislere karşı, yerelde ya da genelde siyasi otoritenin yer yer hasmane tutum sergilemesi de cabası, mühendislere sıra gelince hangi sebepledir bilinmez, hatta bilen de bilmeyen de fetva sahibi edasıyla, zinhar onlar yapmasın, Allah Allah, sebep… Politik duruş ve davranıştan uzaklaşınca yapı ve konut güvencesinden de uzaklaşıldığının farkına varamıyor mu acaba bu muhteremler… Zahir, politik duruşun bir siyasi partiye yaslanma ve dayanma meselesi olarak görülmesi söz konusu… Kastımız bu olamaz ve olmamalı da zaten…  

Meslek gruplarının bir kısmı teşkilatlandıkları odalarında politik duruş arz ederlerken, inşaat mühendisleri hangi zaruretle politik duruş arz etmesinler, Şoförler Odası yapacak, İş adamları yapacak, sanayiciler yapacak lakin mühendislere sıra gelince zinhar yapmayacak. 2 oda daha yapmayacak, baro ve tabip odaları, sebep, onlar genelde ve temelde muhalif… Yahu kardeşim, hukuk politikaları ve genel sağlık politikaları meselesi söz konusu ise tercih ve taraf olup, politik duruş sergilemek neden mahsurlu. Bunu anlamak ve kabul etmek imkânsız. Ekonomipolitik, ekopolitik, jeopolitik, sosyopolitik diye deve dişi disiplinler olacak lakin bunların her birinden ziyadesiyle nasiplenmiş, bilgi sahibi, mesleği itibariyle ilgi sahibi mühendislerin politik duruşu olmayacak, tam tamına kocaman bir münasebetsiz tanımlama… Hemen akla geliyor; “mühendisler siz işinize bakın, köprü ve yol yapmak bizim işimiz” diye hazırlattığı dövizleri Ankara minibüslerine metazori astıran “İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi Gazetecilik ve Halkla İlişkiler Yüksekokulu” mezunu muhterem…

Mesela; “Merkez Bankası Para Politikaları Kurulu” adlı bir kurulumuz var, bunu nasıl değerlendireceğiz. Kurul para politikası kurgular ve yönetirken bir siyasi partinin politikasını mı kurguluyor teorik olarak, şüphesiz hayır, pratikte bakmayın siz bu kadar göbekten bağımlılığa… Merak edenler mezkûr kurulun kuruluşunu ve faaliyetlerini düzenleyen kanunda “temel görev ve yetkiler” başlıklı bölüme bakarlar. Konu külliyen mali, iktisadi ve büyüme, istihdam vb konularda “tekniktir”, ta baştan sona… Yani bir duruş ve yön tayin ve tercihidir “politik” ifadesinin manası… Yani özetle siz neyi, neden ve nasıl tercih edeceğinize bu adı veriyorsunuz…

Politik duruş sahibi olmanın, güncel ve popüler siyasetin aracıları partilerin üyesi veya taraftarı olmak ile uzaktan yakından bir alakası yoktur, olamaz da… Bir konuda filan partiyi kendine yakın hisseden diğer bir konuda falan partiyi kendine yakın hissedebilir lakin kendi konumlanmasını, genel manada da kendi tarafını, sahip olduğu dünya görüşü ile tarif ve tahkim eder… Politik duruşun esası olarak sayılabilecek ilkeler ise; hak ve özgürlükler, eşitlik, bilimsellik ve rasyonalite, adalet ve liyakat, hesap sorulabilirlik ve verilebilirlik, şeffaflık, açıklık ve mütevazılık, sürdürülebilirlik, erişilebilirlik, kurallı hayat olup, poligonlarının birleşiminden mürekkep bir mefhumdur. Bütün bu ilkelerin tanımladığı alanın fiziki durumu, büyüklüğü, kimlerin yan ve yararına olduğuna bakarak bizde davranış belirleriz. Mezkûr ilkelerin geniş yurttaş kitlesi lehine katıksız ve ödünsüz uygulanması bizim taraf olmamız lazım gelen yandır… Politik duruş; kişilerin, organizasyonların toplumsal gelişmelere, mevzulara, vakalara, adalet ve hukuka, ekonomiye, güvenliğe yani toptan devlet yönetimine bağlı ve karşı sahip oldukları ideolojik tavrı ve aldıkları vaziyeti ifade eder. Bu vaziyet, belirli bir siyasi partiye “itaat et, rahat et” usul ve erkânı ile değil, dünyayı anlama ve yorumlama şeklini ve temel değer ilke ve yargılarını tatbikatlara yansıtma şeklidir. Bu şekil, geniş yurttaş kitlesi ya da küçük mutlu azınlıklardan yana tutum ve davranış gösterme tercihine bağlı olup, konum ve konuşlanma tezahürüdür. İşte bu sizin politik duruşunuzdur.

Şimdi gelelim İMO’nun politik tutumu olmalı mı sorusuna yeniden, şüphesiz ki, evet… Tartışılması bile abes kabul edilmelidir. Politik duruşumuz daima geniş yurttaş kitlesi adına, disiplinler arası etkin ve yoğun işbirliğiyle, güvenli yaşanabilir meskenler tasarlanması, yapılması ve işletilmesi, bu kentlerin elektrik ve su teminin kararlı, güvenli, kesintisiz ve yenilebilir kaynaklardan karşılanması, ulaşım altyapısının tabiat ve çevre uyumluluğu ile tesisi ve işletilmesi, endüstriyel alanların planlanması, katı atık ve suların güvenli ve düzenli uzaklaştırılması ve arıtılması, hayata yeniden kazandırılması, yeraltı ve yerüstü yurt kaynaklarının toplum faydasına kullanılmasının temini konuları başta olmak üzere neredeyse hayatın tüm detaylarını bilimsel ilkelerin, yaratıcı, problem çözücü, tecrübelerin analizi dâhilinde yenilikçi, kolaylaştırıcı, verimli olmak durumundadır.   

Bir de “politik duruş ve davranışın” sulandırılmış hali söz konusudur, o da girdiği kabın şekline bürünme hali diyebileceğim bir sululuk olup, belli bir felsefe ve ideolojiye bağlı olmadan, prensip harici, durumun kendi çıkarlarına münasip tefsirine müstenit, anlık faydacı, omurgasızlık hülasa nabza göre şerbet verme ve alma vaziyetidir… Mezkur vaziyetin bir de vecize haline gelmiş yanı vardır Canım Yurdumda ve milyonlarca cansiperane müdafileri ile; “dün dündür, bugün bugündür” cemiyetidir. Neyseki şimdilerde artık süre gün değil saatlerle ölçülmektedir… Çok şükür gelişiyoruz…

Buluşma sonrası toplu fotoğraf çekimi sonrasında ilgili ve görevli arkadaşlara naçizane söylediğim sözü bir kez daha burada tekrarlamak istiyorum. Mutlaka bir “politik duruşunuz olsun”, olmalıdır da… Bizim gibi artık inşaat mühendisliğinden kaldırım mühendisliğine terfi etmişlerden gelen bu sözlerin kendilerini mutlu ettiğini görünce, ben de çok mutlu oldum. Peki; göstermiş olduğum bu yaklaşımın hilafına davranan, pozisyon almalar kendi kişisel menfaatlerini heybesine dolduran mühendisler yok mu, şüphesiz var ve kaçınılmaz olarak olacaktır da… Peki diğer meslek gruplarında mezkûr davranış ve duruş sergileyen erbap şahsiyetler yok mu, olmaz mı? Onlara hangi gözle bakıyorsak, içimizdekilere de o gözle bakıyoruz ve bakmaya devam edeceğiz.

Netice olarak; İnşaat Mühendisleri Odasının; sürekli olarak yayınladığı Mühendisin Yeminini yazarak yazımı nihayetlendiriyorum.

“Bana verilen Mühendislik unvanına daima layık olmaya; onun bana sağladığı yetki ve yüklediği sorumluluğu bilerek, hangi şartlar altında olursa olsun, onları ancak iyiye kullanmaya; yurduma ve insanlığa yararlı olmaya, kendim ve mesleğimi maddi ve manevi alanlarda yükseltmeye çalışacağıma namusum ve şerefim üzerine yemin ederim.”

TOKMAK HASAN (ÇELEBİ)

 

Hasan Abi; tanıdığım devir itibariyle benim gözümde Çeşme’nin yakışıklı, dinamik, çalışkan Manavıdır. Onu, 1970’li senelerin yaz aylarında her gün Çeşme Müstahsil Toptancı Halinde görürdüm, sayısı bidayette mahdut bilahare nahudut olan manav esnafına dâhil olduğu günden beri. Manav Salih başta olmak üzere Mantolu Davut ve Mehmet Ege bildiğim en eskileridir, efsane Çeşme Gazozları imalatından manavlığa hızlı geçiş yapan Somalı Mehmet ve Tokmak Hasan ise en yenileri… Horasan Ahmet Abimizde, seyyarlık ve kalıcılığa mezkûr meslek erbabı olarak katılmıştır bir vade sonra akıp giden kervana… Özellikle Horasan Ahmet büyüğümüz büyük çapta sebze üretimi faaliyeti yürütürdü hatta bu faaliyet çocukları ve torunları tarafından son günlere kadar devam ettirildi. Lakin turizm ve neticesi imar onları aştı maalesef… Yani anlaşılacağı üzere Çeşme’de manavlık kendi ürettiği sebze ve meyveyi satma saikleri ile başlamıştır, muhtemelen Canım Yurdumun birçok yerinde de böyle gelişmiştir. 1960’lı ve 1970’li seneler Çeşme’nin kendine yettiği seneler olarak yerini almıştır hatıralarımızda… Sonraları bugün Levent Balık sahibi Ahmet Gören Abimiz ve kardeşleri de Dalyan Köy eski yol köşesindeki yerde manavlık işine bir hayli büyük çaplı girmişlerdi ve büyük ölçüde Çeşme dışı kaynaklardan temin edilen mahsullerle. Diğer taraftan Ilıca ciddi manada yazlıkçıların bulunduğu bir mahaldir ve oranın unutulmaz manavı da Dursun Şantürk Abimizdir, manav Yavuz diye bir abinin de varlığını Mustafa Ertemiz’den dinlemiştim. Bu arada “mobil manavları” da unutmayalım, özellikle Ilıca Plaj Evlerinde eşeklerin iki yanına bağlanmış özel imalat büyük kasalar içerisinde her türlü sebze ve meyve tüketime arz olunurdu. Bir de muhtemelen “sanat güneşi” Zeki Müren’in devrin ses getiren “Bahçevan” filminden mülhem at arabalı manavlar da zuhur etmişlerdi. Görüldüğü üzere devrin önemli ve prestij mesleğidir. İşte bu ahvalde Tokmak Hasan Abimiz de bu uğraşı içinde ilerlemektedir. Özellikle yaz ayları, okul tatilleri döneminde babamın da ana faaliyeti gereği her gün Çeşme Müstahsil Toptancı Haline gider, satılan mahsullerin daralarını satın alan manavlardan geri toplamak için kesilen hesap fişlerini/faturalarını alır, bedellerini tahsil eder bilahare de daraları toplamaya başlardım. Bu sebeple neredeyse her gün Tokmak Hasan Abimizin de manavına yolum düşerdi. Kendisi devrin her Çeşmelisi gibi son derece ağırbaşlı, mütevazı, sakin ve etrafına güven veren, etrafını koruyup kollama vazifesi almışçasına dikkatli ve özenlidir. Belli ki dönemin sporculuğunun da kattığı sportmenlik ve centilmenlik de ziyadesiyle söz konusudur.     

Tokmak Hasan Abimiz; daha önceki yazılarımın birinde yazmaya çalıştığım Rasim Çelebi büyüğümüzün abisinin oğludur. Çelebi Sülalesi hem geniş bir sülaledir hem de neredeyse tüm tanıdıklarım soyadlarından mülhem birer “Çelebidirler”. Her birinde ziyadesiyle ağırbaşlılık ve mütevazılık mevcuttur. Hasan Abi katran karası, muhtemelen devamlı takviyeler kullanılarak ve bazı Çeşmelilerin deyimiyle “güvercin kanadı taranmış saçlarıyla”, ittihatçı bıyıklarıyla, daimi güler yüzüyle ve her daim bakımlı ve itinalı şık giyimli birisi olarak tanınır. Kendisinin bu özenini mesleğine istinat edenler olsa da herkesin ittifakla bahsettiği vaziyet ise her daim aynıyla vaki halleridir. Manav iken de aynıdır, lokantacı olarak da aynıdır, hep aynı kalmayı başaranlardan birisidir, hülasa…  

Hasan Abi; iyi de futbolcudur, devrin futbol oynama şartları ve “Tokmak” lakabı hangi sebeple kendisine verilir, kendi ağzından; “15 yaşında top oynamaya Çeşme Gençlikspor’da başladım. O zamanlar siboplu toplar vardı. Şişirir, sibobunu içine sokardık. Tam yuvarlak olmadığından top hâkimiyeti zordu. Birde yağmurda ıslandı mı gülle gibi olurdu. Futbol ayakkabılarımızda çiviliydi. Çiviler bir müddet sonra ayağımıza batmaya başlar, topa vuramazdık. Maç dediğin doksan dakika, şimdiki oyuncu değiştirme diye bir şeyde yok, sesimizi çıkarmaz canla başla mücadele ederdik. Çok iyi çıkardım toplara, ‘bak topa tokmak gibi vuruyor’ derlerdi. Orta sahada oynamama rağmen penaltıları hep bana çektirirlerdi. ‘Tokmak Hasan’ lakabı oradan gelmedir.” Evet, Hasan Abi forvet arkası oynar ve topa vurduğu zaman mahkemedeki hakimlerin tokmak vuruşunda çıkan benzer sese istinaden kazanılmış lakabı ile “Tokmak Hasan”, başta takım arkadaşları Fuat Albayrak, Arap Ekrem, Nuri Ertan, Boşnak Mustafa, Berber Mustafa, Baytar Süleyman, Kunduracı Nejat, Palaçaki İsmet, Yanık Hüseyin ve Atılay Derici olmak üzere çok sayıda Çeşmeli yıldız ile top koşturur.

Mezkûr devirde, futbol takımımız adı “Çeşme Gençlikspor”dur ve bu ad inanılmaz şekilde dillere pelesenk, zihinlere de derin iz olmuştur. Lakin Canım Yurdumda, 12 Eylül askeri darbesi yaşanıp, Turgut Özal iktidarından sonra, tek mühim detay para olunca ve bu kere de dillere bu pelesenk olmuştur, “kaynak” ve “kaynak nerede” gibi abuk subuk iddia ve sualler öne geçmiştir. Oysaki Çeşme Gençlikspor kendi yağı ve kaynakları ile sporun asli ve ulvi unsuru yaygın spor yapılması ile yerel kaynakların etkili değerlendirilmesi ilkesi uyarınca ilerlemektedir. “Kaynak, kaynak” diye devamlı terennüm arz eden, bilip, bilmediği de pek bilinmeyen bir grup zuhur etmiştir artık Canım Yurdumda… Velhasılı, Çeşme Gençlikspor, Çeşme Belediyespor’a tahvil olunmuş, kaynak ve siyaset kulübe transfer edilmiştir. Muktedirler pekâlâ biliyorlardı ki biat etmenin ya da ettirmenin yegâne yolu mali bağımlılık ve ulufe dağıtımının usul tayin edilmesidir. Şüphesiz bu malum stratejiye matuf kanunlar da yapıldı, mali yükümlülüklerin paylaşılmasına ya da yandaşınkileri külliyen karşılamaya, asgari ücretten bile mütekamilen vergi alınırken sporcunun muaf tutulması, spor malzeme ve sahalarının tesis ve tanzimine, sözde amatör sporun takviye ve tahkimine vs vs… Bugün gelinen nokta da maalesef yerel hiçbir sporcumuz takımda yer bulamamaktadır. Şüphesiz bu neticede sadece bu sayılanlar mıdır müessir amil diye baktığımızda, çok daha mühim amillerin varlığı görülmektedir… Öyle ya da böyle, netice de artık ne Çeşme Gençlikspor var, ne de Çeşmeli topçular… “Paramız var” futbolcu ithal ediyoruz ya daha ne olsun…

“Tokmak Hasan” vefatını müteakip artık adı “Çeşme Belediyespor” olan takımımız tarafından unutulmamış, bir maç öncesi seremoniye “’Tokmak Hasan’ seni unutmayacağız” pankartı ile çıkarak taçlandırılmıştır.

1984’ten beri  “Tokmak Hasan” adı ile maruf lokanta Hasan Abinin vefatından sonra çocukları Kamil ve Mustafa tarafından artan kalite, çeşitlilik ve servis süresiyle hizmete devam etmektedir. Muhtemelen Hasan Abimiz de bulunduğu yerden buradaki artan başarıyı büyük bir mutluluk ile görüp, yaratılan eserle gurur duymaktadır. Bu vesile ile artık aramızda olmayanları saygıyla yâd eder, yaşayanlara da sağlık ve mutluluk dolu daha nice seneler dilemekteyim.   

İBRAHİM GÜRSOY NAM-I DİĞER SANLI

 

Maalesef, İbrahim Gürsoy’u da kaybettik… Artık Çeşme “Sanlı’sı” olmaksızın devam edecek yoluna maalesef bizlerde teker teker eksiliyoruz. Her kayıpta hele böyle benzer yaşlarda olunan kayıplarda, diğer insanları bilemem lakin ben de etkisi çok çok fazla oluyor. İbrahim, Baba Sahil Sıhhiye görevlisi Mustafa Abimiz, Anne Hidayet Ablamızın 3. evladı olarak, büyükleri İsmail ve Ali, küçüğü Serdar ile aynı sokakta büyüdüğümüz kocaman bir yaşam boyu birbirimize hep saygı ve sevgi ile baktığımız birisi olarak “hatıralarımızda hayatına devam” edecektir. Baba Mustafa Abimiz, bizim sokağın 2. üniformalı kişisi olup, lacivert takım elbisesi, kravatı ve ceketinin sağ göğsündeki kokartı ile fevkalade bir görüntü verir, verdiği görüntünün kendisinde yarattığı gururu da dışarıdan herkese hissettirirdi. Bizim sokağın en muhteşem evlerinden birinde oturmaktaydılar, iki katlı taş bina, güzel ve hatırda kalır pencere söveleri ve panjurları ile güzel ve geniş bir bahçe içerisindeydi. Şüphesiz ki şimdilerde yerinde yeller esiyor o güzelim evin, o da tıpkı diğer benzerleri gibi günün ekonomik koşullarının dayatması ve yaratılan imar rantına kaybetti, hatıralardaki yerini aldı… Mezkûr ev; “Bağarası’nın” nam-ı diğer Ovacık Yolunun, bahçe sahiplerinin ekonomik durumunu yansıtır 4 evinden biri olarak, yeni ihtiyaçlara binaen inşa edilmiş diğer evler arasında ayrıcalıklı durumunu hep korudu, korumacılığın “tukaka” edildiği Turgut Özal Türkiye’si artık bu eski yapılara katlanamazdı, katlanamadı netekim, tekmili birden yenilerine yer verdiler…  

Mustafa Abinin erken vefatı üstüne sıkıntı ve üzüntü yaşanmasın diye “Sahil Sıhhiye’de” eşi Hidayet Ablamıza bir vazife bulundu, nasıl bir vazife idi şimdi hatırlamıyorum… Hidayet Abla, inanılmaz çalışkan birisi olarak, idarede verilen görevi yerine getirip, tamamlayınca asıl vazife başına geçip 4 tane her biri ayrı havada çocuk yetiştirdi, evlendirdi, mürüvvet gördü… Hidayet Abla, iyi ve merhametli insan tarifinin hayat bulmuş halidir benim hatıralarımda. Bu yaşadıklarından ötürü, hayata serzeniş etmedi, küsmedi, yılmadı ve çok başarılı ve dengeli bir hayat sürdü. Yedirdi, giydirdi, ak pak gezdirdi, gecesini gündüzüne kattı Hidayet Abla… Tüm yaşananların tanığı oldu herkes Çeşme’de… Öğretim için her bir çocuğunu büyük bir özveri ile destekledi lakin günün genel ve yerel şartları bu arzunun gerçekleşmesine engel oldu maalesef… Akranımız sayıldığı için en yakından bildiğim İbrahim de çok başarılı olamasa bile çok çabaladı, çok didindi ve direndi günün manalı mezuniyetlerine ulaşmak için… O devirde okullu olmak, okula gitmek, orada kalmak, kalabilmek, oradan ilerlemek bugünkü kadar basit ve kolay değildi şüphesiz, ilkokul bitirme imtihanları, ortaokul bitirme imtihanları gibi bugün hiç hatırlanmayan bariyerler bulunmaktaydı… Peki; sadece sistem mi iyi ve kâmil insan yetiştirmek için münasip değildi, şüphesiz hayır, asıl sistemi yürüten işine gönül vermiş öğretmenler çoğunluk olmakla birlikte azınlıkta da çaresizlikten tercih edilen uğraş diye öğretmen kopyaları mevcuttur. Bunlar, “şimdi bunlara bulaşmayalım” edasındaki çoğunluğu etkisi altına almışlar görüntüsünü hep verirlerdi, asla ve kat’a öyle olmamakla beraber… İbrahim zaten son derece müşkül şartlarda deyim yerindeyse pamuk ipliğine bağlı şekilde okula devam ederken, yerli yersiz savunma yapamayacaklarını bildikleri öğrencileri deyim yerinde ise “eşek sudan gelene kadar dövme” konusunda mahir 3 kişiden biri olan “çapik” lakaplısına denk gelince pamuk ipliği koptu… İbrahim Okulu bıraktı…   

Hepimizin bir büyüğümüzden bakiye elbiseler de okula gittiğimiz devirde, İbrahim bu klasik görüntünün dışında değildi lakin hepimizden ziyadesiyle farklı olan yegâne detay kravatındaydı… Genellikle gevşek, tam sıkılmamış, boyu da olabildiğince kısa lakin bir o kadar da geniş kravat bağlardı. Herkesin normal uzunlukla ve sıkılıkta kravat bağlamasına rağmen onun tercihi buydu, artık rahat mı ederdi, kendine bir tarz mı oluşturmaktaydı, yoksa bir şeyleri protesto amacı mı ile yapardı, bilinmez?

Kendisi çoğu Çeşmeli gibi yanlış hatırlamıyorsam Beşiktaşlı idi, lakabı da her ne sebeple hatırlamıyorum Beşiktaş’ın efsanevi futbolcusu “Sanlı” ya çıkmıştı lakin Beşiktaşlı Sanlı santrafor iken bizim Sanlı’mız kaleci oynardı. Çeşme Eski Hükümet Binasının arkasında top oynadığımız yaygın bilinen adı ile de Ali sami Yen’in olan taşlı topraklı zemininde kaleciliğini konuştururdu. Lakabı “Sanlı” olan İbrahim Gürsoy’un efsaneleştiği yerdi mezkur alan. Ali Sami Yen’in yan tarafındaki yüksek alan ve yıkıntılar ise seyirciler için adeta bir tribün vazifesi görürdü, inanın ki şimdiki statları hiç aratmayacak kalite ve tempoda tezahüratlar da yapılırdı bu maçlarda. Hele hele gençleri izlemeye gelen, izlediklerine eleştiri ve düzeltme girişiminde bulunan, zaman zaman da nasihat bağırışlarıyla Çeşmespor’da artık son dönem görevlerini yapan ya da futbol zevki için seyirci olan, aklımda kaldığı kadarı ile başta Çoşkun Kalkan, Nuri Ertan, Ekrem Çimen, Nuri Tarhan, Mehmet Korkmaz, Atalay Derici, Nejat Albayrak, Yıldıray Derici, İsmet Gökseloğlu başta olmak üzere büyüklerimizi hatırlamadan geçmeyeyim. Ve bu vesile ile artık aramızda olmayanları saygıyla anıp, hayatta olanlara da sağlıkla mutlulukla dolu nice seneler dileyeyim. Bu büyüklerimizin alkışlarının ve tezahüratlarının kıymeti isimlerinin önemi ile muadildir, emin olun. Bu maçlarda hatırladığım kadarıyla kendisini hiç sakınmadan gelen şutlara karşı cansiperane, o taşlı toprak sahada yerden yere atıp müthiş kurtarışlar gerçekleştiren İbrahim, en fazla alkış alan kişiydi… Yine hatırladığım bu beceri ve kabiliyet ve feda düzeyinde futbola vakfı önemli takımlara terfi etmesine yetmedi, yetemedi… Bir de elden tutan olmayınca…

Biraz tercih ettiği hayat tarzına münasip ve özensiz davranışların çok etkili olduğu kabul edilen yaşadığı talihsiz sağlık problemleri sebebiyle hayatının son dönemini tekerlekli arabaya bağlı bir vaziyette geçirmişti. Bu hali kendisini hiçbir şekilde hayattan koparamamıştır. Sürekli tekerlekli araba ile dolaştı durdu, insanlarla muhabbetler etti, hayata karşı hep dirençli davrandı…

Arkadaşım, komşum ve gayet düzeyli muhabbetim olan “nevi şahsına münhasır” hayat sürmüş birini kaybetmiş olmanın maalesef derin üzüntüsünü yaşıyoruz. Mustafa Abi ve Hidayet Ablamız ile dört evladından üçü artık aramızda değil, bu vesileyle başta aile büyüklerini ve kaybedilen evlatları saygıyla yâd eder geride kalan Serdar kardeşimize de sağlıklı uzun bir hayat diliyorum.

TURAN TÜTÜNCÜOĞLU

Fırıncı Turan abimiz bizim mahallenin gösterişli ve karizmatik abilerinden bir diğeridir. Gösterişlidir, her daim pırıl pırıl boyalı siyah iskarpinleri ile kravatsız takım elbiselidir… Kravat takar mı idi ara sıra vallahi onu hatırlayamadım. Bazı vakitler o güzelim iskarpinlerin “fortuna” basardı onu hatırlıyorum… İddialı ve iddiacı bir abimizdi… Turan Abi, fazlaca farkına varılmaz olmakla birlikte inanılmaz çalışkan birisidir. Fırın, bahçe işleri ki bunlar günün neredeyse tamamını dolduracak ve zor faaliyetlerdir…

Fırın; sabah erkenden hazırlanacak ekmekler için akşamdan hazırlık yapılması gerekir, hamurlar hazırlanacak, mayalanmaya bırakılacak… Öyle canının istediği saat yapılacak işler değildir bunlar, hasta oldum, bugün canım çalışmak istemiyor tarzı bahane ve mazeret üretilemeyecek faaliyetlerin merkezidir fırıncılık… Sabah ekmek hazır değilse kısa sürede müşteri külliyen kaybedilir, sermaye kediye yüklenir maazallah. Şimdi kısaca, benim hatırladığım halleri ile işin yönetimsel zorluk ve meşakkatleri üstüne birkaç kelam etmek istiyorum. Sosyal hayatınızın bozulmasına ciddi sebep olan gece yarısını henüz geçmiş iken fırıncının mesaiye hamur hazırlamakla başlaması, uykusuzluk, üstüne her şeyin elle halledilmesine bağlı aşırı yorgunluk, başta ağır un çuvallarının taşınması ve hamur karılması gibi kas ve iskelet üstüne aşırı yük, nihayetinde de fırının yakılması, ısıtılması ve bu derece ziyadesiyle sıcak bir ortamda çalışılması ve hepsinden öte bu faaliyetin fasılasız ve tatilsiz ifa edilmesi… Ve de en kötüsü, genel manada fırınların küçük birer işletme olması ve özellikle devir itibariyle Çeşme’deki faaliyetin boyut ve kapsamı itibariyle tek kişilik bir iş olması, kolay üstesinden gelinir olmasa gerek… Sadece bir vade sonra gündüzleri, kısmen satış yapmak, kısmen fırının açık kalmasını temin ya da mahallelinin yemeklerinin fırında pişirilmesine nezaret etmek adına çocukluk arkadaşımız Latif Çelebi uzunca bir süre Turan Abinin fırınında bahse konu kapsamda çalışmıştı. Latif döneminde komşuların pişirilmek üzere fırına getirilen yemeklerinden küçük parçalar yürütmemiz bir başka hoş hatıra olarak hafızalarımızdadır.

Hayatımda ilk kez hamur makinesini Turan Abinin fırınında görmüştüm, şaşırmak kaçınılmaz idi şüphesiz. Ondan önce kocaman ahşaptan yapılmış dar uzun, bir uzun kenarı dik, diğer uzun kenarı yaklaşık 45 derece eğik bir hamur teknesi vardı. Hamur karanlar eğik kenardan yaparlardı işlerini. İlaveten annelerimizden hamur açma ve hazırlama faaliyetlerini görmüş olarak öyle hayretle izlemiştik ilk günler… Bir elektrik motoru marifetiyle, yatayda yerleşik hareketli bir dişli üzerinde kendi etrafında dönen görece büyük bir kazan içine uzanmış metal mamul parabolik kesitli bir kolun orta hızda ve kesintisiz kendi etrafında ve dikeyde pozisyon değiştirerek dönmesiyle hamuru karan bir basit lakin devrine göre bizim için tılsımlı bir düzenek… Hamur karmayı bazen hayranlıkla birkaç arkadaş birlikte izlediğimiz de olurdu… İzlerdik de ne olurdu, işte bu soruya cevabım yok…

Dönem peksimet üretimi dönemidir ayrıca satılamayan ekmek olursa behemehâl peksimet kesilir, israf nerdeyse sıfır… Bilindiği üzere, Peksimet, kuruyup bayatlayan ekmeğin düşen nem oranı ile doğru düzgün dilimlenerek ve dilimlerin en az iki kez fırınlanması marifetiyle elde edilen, aylar boyunca hatta yıllar boyunca bozulmadan saklanabilme ve yenebilme tazelik ve kalitesini koruyabilen dayanıklı bir kuru ekmek çeşididir. İmalat, ulaşım ve saklanabilme ekonomik ve teknik imkânlarının neredeyse olmadığı dönemlerin en önemli ve şatafatlı ekmeğidir. Gerçi bizim Çeşme’de peksimetin başkenti Bekir Abinin (Erte) fırınıdır lakin bayatlayan ekmeğin ekonomik değerinin devamı adına neredeyse tüm fırıncıların başvurduğu bir imalat çeşididir. Turan Abimiz de bu usule çok sık olmasa bile başvururdu… Biz de taze fırınlanmış peksimetlerden aşırtıp yemeyi çok severdik… Turan Abi görür de görmezden mi gelirdi, hakikaten görmez miydi, bilemedim… Görüp de ses çıkarmamış ise zaten bağışlamış manasında alırım da görmemiş ise de kendisi ile cennet te karşılaştığımda bağışlanmamı isteyeceğim… Turan Abi muhakkak cennettedir, aksi düşünülemez, bu kadar çalış, imalat ve yetiştirmenin duayeni ol, cennete gidememe şıkkı olamaz herhalde, benim ise muhakkak ki yerim orası… Uzunca bir vadedir, peksimetin yeni çeşitleri dükkânlarımızın vitrinlerini süslemektedir, susamlısı, fıstıklısı, tuzlusu, tuzsuzu, diyete münasip olanı, diye diye gayet uzun bir listede modernize halleri ile yerlerini almışlardır.

Turan Abi aynı zamanda sert mizaçlı birisidir, Çeşme’de yeni yeni zuhur eden siyasetin çoklu ve standart dışı davranış ve gayri hukuki pozisyon almalarda da taraf olmaktadır. Bu baptan ciddi “efelikler” de söz konusudur. Lakin bunları bu kadarıyla hatırlayarak geçmek evladır… Sadece sert hayatın kendisini ne derece sert hale getirdiğini hatırlamak ve hatırlatmak istedim. Adeta gözünü budaktan esirgemeyen abimiz, çifte su verilmiş çelik gibidir, gözü karadır, korkusuzdur… Haksızlık söz konusu ise, nasıl bir otoriteye karşı olduğunun bir ehemmiyeti yoktur, siyasi ve ekonomik büyüklük onu yıldıramamıştır…

Ekmeklerin daha bakkallar marifetiyle satıldığı sistem icat edilmemiştir, herkes ekmeğini fırınlardan almaktaydı… Her ailenin tercih ettiği bir fırın vardı lakin benim hatırladığım babam çok dengeli davranırdı, farklı fırınlardan ekmek satın alırdı, bazen Sakıp Abi, bazen Seydiahmet, bazen Bekir Erte. Ben, satın alma görevi bana verilmiş ise her daim Turan Abinin fırınını tercih ederdim. Turan Abinin fırından taze ekmek çıkışı anında, bazen yarım, bazen çeyrek ekmek kestirir, içine de hemen yakındaki bakkallardan bütçemize münasip ne ise gayri az helva ya da az peynir yerleştirilir, maç arası ya da oyun arası yerdik, nasıl bir keyif idi o şimdi anlatamam… Anlatsam da şimdi keyif alınan şeyler çok farklı olduğu için bunun tam tadı çıkmaz hülasa layığı ile anlaşılmaz…

Bahçe işleri başta enginar olmak üzere tüm sebzeleri kapsardı sonraları büyükbaş hayvan yetiştiriciliğine de başladı, koca bir hayatı tüm diğer akranları gibi durmadan çalışarak geçirdi. Bu işler sadece bilenler tarafından bilinir, ne menem meşakkatli işlerdir, üretimi zordur pazarlaması zordur…

Evet; bizim o devirde Hamam Sokağı dediğimiz sokağın ana yola cepheli bir köşesinde Turan Abinin, diğer köşesinde Seydiahmet Abinin fırını bulunmasına ve genellikle insanların evlerinde kendi imkânlarıyla ekmek ve börek işlerini kotarması münasebetiyle piyasadaki müşteri azlığı sebebiyle aralarında niza, kıskançlık ve fuzuli rekabet izine rast gelinmemiştir.   

Bu vesileyle, artık aramızda bulunmayan başta Turan Tütüncüoğlu abimiz olmak üzere tüm diğer büyüklerimizi saygıyla yâd ediyorum, hayatta olanlara da sağlık ve mutluluk diliyorum…

  

100. YIL CUMHURİYET ALFABESİ VE HAYDAR ERGÜLEN

 

Başlıktaki kitabı okudum, süper bir dil ve tespitler özellikle de vakalar arası tesis edilen illiyet ve diyalektik takdire şayan benim açımdan. Yazar Haydar Ergülen, ilk defa kitabını okuyorum, sürekli okuduğum gazetede genellikle hafta sonları olmak kaydıyla uzunca bir süredir köşe yazıları da yazmış olmakla birlikte, kitaplarına rast gelmemişim demek ki ya da benim aklımda kalmamış. Ne yapacaksınız yaşlılık diyelim de durumumu kurtarmaya çalışayım… Sevgili dostum Bürçin Karagemicioğlu, benim adıma imzalatarak almış, bu keyifle okunan kitabı bana hediye etmek üzere… Yazarın, biyografisinden aynı “kuşağın yolcuları” olduğumuzu anlıyorum, ODTÜ’nün ODTÜ olduğu dönemde talebelik eylemiş… Evet, o devirde henüz sınav sorularını çalan “mezkûr acar ve çalar grup” ODTÜ’yü sulandıramamış idi, hatta hedeflerinde bile değildi. Ne vakit ki, emperyalizm ve yerli mümessilleri, hedef olarak “ılımlısı” olsun, yeter ki bizim mamalar düzgün ve dolgun olsun dediler, tüm diğer benzerleri gibi ODTÜ’de bilim yerine şimdi yazmaya gerek olmayan arayışlar öne geçti… Geçmiş olsun.   

Neyse, maksada marş… Değerli yazar, Cumhuriyetin 100 yılının alfabesi deyip, harf sırasıyla A’dan Z’ye öğrendiği, gördüğü, düşlediği cumhuriyeti tariflemek adına, yazmayı tercih ettiği başlıklar ile ziyadesiyle güzel bir kısmi ansiklopedik eser çıkarmış ortaya. Dil süper, teşhis ve tespitler süper, diyalektik süper, ifade tarz ve üslubu süper, hele deneme konularının tercihi tam isabet, adeta tercih edilen konular marifetiyle cumhuriyetin poligonları mütekâmilen atılmış, poligon birleşim marifetiyle de tekmili birden bizatihi kendisi…

“A” deyince şüphesiz Ankara ile başlıyor, isimleri ve kaynaklarını anlatıyor kendi meşrebince, bir tanesi de geçen sene Sibirya’da gördüğüm membaı Baykal Gölü Angara Nehri’nden mülhem… Mustafa Kemal Atatürk’ün de ziyadesiyle önemsediği bir içtihat… “Tanpınar’ın izinde beş şehir” adlı kitabın yazarı Alberto Manguel’den aktarıyor; “Ankara, birbirine rengârenk ipliklerin karmaşık sonsuzluğu ile bağlanmış olan, bir çağlar ve tarzlar düğümü. Aynı zamanda bilmecelerle dolu…” Alıntı tam yazarın nevi şahsına münhasır… “Ankara’da Devlet Mahallesi var. Kemalizm’le sosyalizm arasında yaşanan bir “sol çocukluğun” sonra bir zamanda karşımıza ilk cümle olarak çıkacak özlemi var; ‘devrim vaktiyle bir ihtimaldi ve çok güzeldi.’ Bu ‘ihtimal’ Ankara’da bir ‘olasılık’ olarak hep var oldu ve Komünist başkentlerin bürokratik hüznü Ankara’nın yüzüne vurdu. Doğrusu Komünist bir başkent olmak da Ankara’da iyi dururdu, Ankara da Orta Avrupa’da iyi dururdu.” diye tanımlama ve tarifleme ile devam eden yazar çok değişik temsiliyete haiz yazar ve şairlerden alıntılarla hoş bir potpori oluşturmuş başkent Ankara adına.

“B” de; İstanbul Ansiklopedi’sinde olmayıp da Rakı Ansiklopedi’sinde olan İstanbul Semti hangisidir diye sorarak başlıyor, el cevap “Bomonti”… “Bomonti halk bahçesi. Halkevleri’nin de bahçesi sayılır, işletmecileri farklı da olsa. Asmalımescit, nasıl ‘Cumhuriyet bohemi’nin yeriyse, Bomonti de Cumhuriyet’in birinci derece anlamlarından ‘asri’nin yeridir, ‘asri mekan’dır.” diye fevkalade özetlediği başlığın muhtevasını kitabın sonuna eklediği, kitabın adeta “kırmızı kurdeleli cümleler” faslından,  “Cunhuriyet’in 100 yılına 100 sevinçli cümle” bölümüne ise; “Cumhuriyet bir zamanlar Bomonti bahçelerine ailece bira içmenin sevincidir.” diyerek taçlandırmaktadır. Ve dama; maksada külliyen matuf cümle; “Cumhuriyet’in bayramlarının da kutlandığı Bomonti, bir bira fabrikası, rakı ve bira markası, bira bahçesi olmanın ötesinde bir anlam taşıdığı için, tıpkı Balıkpazarı’nda adı Cumhuriyet olan meyhane gibi, başka bir anlamla çarpışacaktır yıllar yıllar sonra; Eylül 2019’da Bomonti Bişra Fabrikaları külliye yapılması için Diyanet’e devredilecektir. Cumhuriyet’in kurumlarının yine Cumhuriyet’in kurduğu Diyanet eliyle onun yıkımında kullanılmasına kim ironi diyebilir? Danıştay’ın şimdilik durdurduğu bu ‘yıkım’la ‘iki ayyaş’ın kurduğu Cumhuriyet’de şimdilik yıkımdan kurtulmuş olur.”

“N”de; “hiç düşünmeden Nazım (Hikmet) deyişim, yalnızca onu evrensel ve yüzyıllarca kalacak bir şair diye düşündüğümden, aynı dünya görüşünü, düşleri ve sosyalist bir toplum tasavvurunu paylaştığımdan değil; onun Cumhuriyet içindeki aykırılığıyla Cumhuriyet’in ilk yüzyılını temsil eden şair olması arasındaki unutulmaz mı demeli, can dayanmaz mı yoksa inanılmaz mı, her neyse, işte o ironi de geçerli bunda.” takdimi ile Nazım Hikmet yer alıyor.

“R”de ise, şüphesiz ki mühim bir “poligon atılıyor” Rakı… Ne diyor üstad; “Rakıyı bir cumhuriyet icadı gibi görmek göstermek de doğru değil! Bunu özellikle vurguluyorum, Osmanlıların nerdeyse bir şeriat imparatorluğu gibi sunulmasına karşın, rakının membaı cumhuriyet değil imparatorluktur! Üzgünüm!

Üzgün filan değilim tabii, niye olayım?

İslamcılar ve neo-Osmanlıcılar üzülsün üzülecekse! Çok uzaklara gitmeye gerek yok, Ahmet Mithat Efendi’yle onu ustası olarak bilen Ahmet Rasim’e bile bakmak yeter bu hususta! Osmanlı’da izinli çalışan gedikli meyhanelerin yanı sıra, ruhsatsız çalışan koltuk meyhanelerinin varlığı da bilinir. Sokak aralarında ayaküstü yudumluk içki satan ayaklı meyhaneler de bir bakıma “tek-tekçi” sayılır.” Daha önceleri okuduğum Reşad Ekrem Koçu’nun yazdığı “Eski İstanbul’da meyhaneler ve meyhane köçekleri” adlı kitapta, mezkûr meyhanelerin fevkalade tafsilatları ile anlatılmış olduğunu da hemen hatırlatayım.

Peki, poligonlar bunlardan mı ibaret, şüphesiz değil… Bu seçimler benim tercihim… Lakin değerli şair ve yazar Haydar Ergülen, Ankara ve İstanbul diye önemli şehirleri, Ulus ve Taksim diye meydanları, İslam ve Gavur diye dini karşılıkları ve karşıtlıkları, öz ve üvey diye sahiplikleri, Şef ve Parya, Ortadirek diye siyasi ve sosyal sınıf ve mevzileri ve daha da yaklaşık 90 adet poligonu atıp, poligonları birleştirerek, aklındaki, fikrindeki ve nihayetinde zikrindeki Cumhuriyet tespitini bize aktarmaktadır. Poligon atışları sadece tek düzlemde de değil elbette tarihsel derinlik de söz konusudur, geçen yüzyıl da var, bu yüzyıl da, hatta evveli ve ahiri de, akli, ilmi, edebi, harsi, hukuki, örfi, fikri, zikri ve ahlaki teferruatları da…

Kitabı okuduktan sonra; “bu cumhuriyet size ne yaptı be, sağından, solundan, altından, üstünden fütursuzca çekiştirip duruyorsunuz” diyesim geldi lakin mefhumu muhalifinden de bakınca “yahu burası da, şurası da, çok eksikmiş be” demekten de kendimi alamıyorum. 

Evet, A’dan Z’ye bir Cumhuriyet turu atmak isteyenler beklemeden mezkûr esere başvurabilirler. Öğrenme, bilgilenme, güncellenme ve tazelenme kefaletim var ve tamdır. Birkaç cümlede kitabın sonundaki”100 sevinçli cümleden” gelsin diyorum

2. cümle; “Birinci yüz yılında Cumhuriyetin varlığı bizi çok sevindirdi, üzdüğü de oldu, ama üzdüğünden çok sevindirdi. Şimdi ikinci yüz yılında sıra bizde, ne sırası mı, Cumhuriyet’i sevindirme sırası elbette!”

37. cümle; “Cumhuriyet, Cumhuriyet’in yanlışlarını, eksiklerini özgürce tartışma sevincidir.”

39. cümle; “Cumhuriyet, kızlı-oğlanlı köy çocuklarının onlara hem bilgi hem beceri kazandıran Köy Enstitülerinde yetişmesinin sevincidir.”

Evet, tafsilatlı fazlası kitapta deyip değerli şair ve yazara da “aklına ve emeğine sağlık, kalemine kudret” diyelim…

ESKİ ÇEŞME VE ÇEŞMELİLER, KÜSKÜN ÇİÇEK

 

Ekim 1979 senesinde dönemin meşhur ve mühim sinema oyuncuları Türkan Şoray ve Cüneyt Arkın’ın başrollerini paylaştıkları bir film çekilir. Film, şöyledir, böyledir diyebilecek durumda değilim, film üzerine maalesef benim söyleyeceğim fazlaca bir şey yok, olamaz da… O günlerin film konuları, mekânları ve beğeni seviyesine çok münasip bir görüntüsü var sanki… Sevgi ikrar ve takdimleri de tam da o günlere münasip, nefret 5 dakikada büyük aşka dönüşüyor, dönüşebiliyor, “git buradan” repliği “gitme gel” haline ne kadar hızlı ve kolay dönüşebiliyor. Demek ki aşk böyle algılanıyormuş vatandaş nezdinde devir itibariyle… Şüphesiz ki bu yazı bir film tanıtım ya da reklamı değil, eleştirisi hiç olamaz zaten, böylesi bir şey benim ne bilgi, ne de ilgi alanıma girer lakin mekân ve sosyolojisi hariç… Filmin, benim için yegâne ilgi çekici tarafı Çeşme’de çevrilmiş olması, farklı noktalarda o devirde Çeşme nasılmış, Çeşmelilerin o devirdeki halleri nasılmış… Filme dâhil olan Çeşmelilerin filme katkıları ile rollerini nasıl yaptıklarıdır ilginç olan sadece.

Filmin ana mekânı arkadaşım Güngör Yamaner’in Tekke Mahallesindeki (eskiden böyle söylenirdi) evidir, müthiş Çeşme ve Limanı manzarası 1979 model olarak kayıt altına alınmıştır netekim. Bahçedeki zemini beton kaplı, 2 farklı seviyede yani iki kademeli taraça, oradaki masa ve orada çay kahve içtiğimiz günler hala dün gibi aklımda… Çoğunluğu teneke olan saksılardaki değişik değişik çiçekler… Güngör’ün evinin mutfağı da filmde müstesna yerini alıyor… Evin ve hayatın sade ve basit hali ne kadar da nostaljik olmuş. Lakin film çekimi bittikten sonra yani evin tahliyesinden sonra Güngör’ün serzeniş ve şikâyetleri çoktur, tazmin konusunda ve telafi konusunda söz verenler de artık ortalarda yoktur. Hülasa Güngör şikâyetleri ve serzenişleri ile baş başadır. Olsun, o şikâyetlere devam etsin, bizler açısından film nihayetinde, seti itibariyle, arkadaki fonu itibariyle 2. derece bir Çeşme belgeselidir adeta… Yıllar geçti bizler filmi neredeyse unutmaya başlamış idik ki, bir başka Çeşmesever sevgili Sabri Usta hatırlattı filmi, bilahare Ahmet Erküçük’ün Türkan Şoray ile olan fotoğrafını iletmesi vesilesiyle bir kez daha hatırladım, tekrar seyrettim, hatırlayamadıklarım tekrar bugüne geldi… Müthiş bir zamanda seyahat manasında…

Cüneyt Arkın’a, hasta olduğunu söyleyen doktor, bizim Ender Gönüllü abimiz, hani Çeşme’deki ilk eczane sahibi, sonradan o güzel abimizin ANAP’tan, kimlerin ikna etmesi ile güncel siyasetin içine çekilmesi, sonra siyaseten unutulması, vs başlıkları ile kendisini yazmaya çalıştığım abimiz. Cüneyt Arkın kadar yakışıklı hali perdeye yansıyor Ender Abimizin, görünen o ki eczacılıktaki başarısını güncel siyasette olduğu gibi, mezkûr film için rol yapmakta da aynı maharette kullanamıyor.  

Cüneyt Arkın, Çeşme Seyahat ile Çeşme’ye geliyor, Çeşme Ertan Otel’e geçiyor, çocukluk arkadaşlarımdan, Çeşme Gençlik Kulübü önemli oyuncularından Ömer Tütüncüoğlu ile resepsiyonda diyalogları yansıyor, hay Allah Ömer’in o yıllarını görüyor, “hani benim gençliğim” demekten kendimi alamıyorum. Çeşme Ertan Otel’in o resepsiyonunu çok iyi bilirim, çünkü ben de orada çalışmaya başladım ve 2 saat sonra anlamıştım ki bu iş ve bu mekân bana göre değil, derhal kimseye haber vermeden ayrılmıştım.  Lakin sonraları farklı maksatlarla çok kez ziyaret ettiğim bir yer idi, sonraları orada çalışan bir başka arkadaşım sebebiyle…

Film, ağırlıklı olarak o devirde Çeşme’nin mühim turistik mekânı, şimdiki İş Bankası dinlenme tesisleri, TURTES’in restoran ve lokalinde geçiyor, başrol oyuncularının diyaloglarında, kamere bir birinin arkasında kalan Kalem Burnu’nu (Altın Yunus), bir diğerinin arkasında kalan Ayayorgi tarafını fon yapıyor. Kiremitsiz ve betonsuz Kalem Burnu… Sadece Altın Yunus Oteli bembeyaz silueti ile rol kapıyor. Esasen hatırladığım kadarı ile de o vakitler Kalem Burnu komple “tarihi sit alanı”… Lakin işte orasından çekiştir, burasından çekiştir, yasaların, yönetmeliklerin, gelinen nokta, beton yığını alanlar, sonra da şikâyet et… Bu mevzuda söylenecek çok laf var da, vakti ve mekânı değil…

Film, Çeşme’nin neredeyse her bölümünü, yeterli detayda “film seti” yapıyor, Çeşme Emniyet Müdürlüğü, o vakitteki haliyle Gümrük Müdürlüğü ile paylaştığı bina, oranın önü şimdiki “seyir terası”, oranın tertemiz görüntüsü, ticaretin ve para kazanmanın arkasına sığınmamış bozulmamış vaziyet, oradan Çeşme Sahilinin sakinliği ve sadeliği, Çeşme Kalesinin görüntüsü, Kale Yokuşunun ve hemen arkasında bugün restore edilmiş olan eski Çeşme Evleri… Şimdiki, Jandarma ve Askerlik Şubesi arasında çocukluk arkadaşlarıma ait kahvehane, bir diğer arkadaşımız Berber Kenan Kadayıfçı, Çeşmeli otobüs şoförlerinden Muyni lakaplı Mustafa Karabulut, bir başka doktor rolünde Sıhhiyeci İbrahim sırasıyla rol ve sahne alıyorlar… Ziyadesiyle keyifli… 

Çeşme’nin Meydanı bir ara Çeşme Seyahat ve otobüslerinin kalkış ve varış noktası olarak filmde dolayısıyla arşivdeki yerini alıyor. Otobüs Acentasının eski yazıhanelerinden biri olan, şimdi büyük bir reklam panosu ile kapatılmış yerdeki, 3 ya da 4 basamak merdiven ile çıkılan mekânı da tekrar hatırlıyoruz. Kalenin önünde yönünü denize çevirmiş vaziyette park edip, yolcularını aldıktan sonra halen orada duran ağacının etrafından dönerek Çarşı içine yönelen otobüsleri görüyoruz… Hele de 2 yönlü taşıt trafiğinin olduğu Çarşı hatırlatması ise unutulmaz ve muhteşemdir. Çeşme Meydanı ortasındaki Aydın Korkmaz’ların çalıştırdığı çay bahçesi, şimdi yerinde ve unvanında yeller esen Tütüncüler Bankası, o vakitlerin Akdeniz Oteli şimdi boş olan tarihi bina, Çarşının şimdikine göre daha geniş duran ya da görünen hali, hele hele de girişin tam solunda sıra sıra dizilmiş ayakkabı boyacılarının olduğu köşe klasik görüntüyü vermeye en azından filmde devam etmektedir.  

Doktor rolündeki Türkan Şoray’ın vatandaşlarla Çiftlik Köyünde Tarihi Gümrük Binası önünde muhabbetine, yansıyan Çiftlik Köyünden tanıdıklarım sahne alıyor bir ara… Zafer Aktaş’ı görüyorum, Bekçi Recep’in oğlu Sabit Bozkurt’u, Bekâr Ahmet’i görüyorum… Gözden kaçırdığım dost ve tanıdıklarım beni affetsin. Her biri bundan yaklaşık 47 yıl önceki halleri ile bugüne geliyorlar, hafızamızı tazeliyoruz, içten içten mutlu oluyoruz bundan ve bu içten gelişi dışa vurup paylaşıyoruz… Binanın önündeki meydanın adını şimdi “Şehit Mehmet Meydanı” gibi hatırlıyorum, değilse de behemehâl böyle bir ad verilmelidir. Orada aynı adla mermerden yapılmış bir de anıt bulunmaktadır, hazır nasıl olsa. Bu adlandırmaya kimsenin de itiraz edeceğini zannetmiyorum…