50. SENE-İ DEVRİYE BULUŞMALARI, NİHAYETSİZ İLETİŞİM

 

50 koca sene geçmiş tanışalı, su gibi geçen yarım asır… Biz hâlâ birbirimizi arıyoruz, soruyoruz, takip ediyoruz, merak ediyoruz… Başarılarımızla sevinç ve gurur duyarken üzüntülerimizde birlikte üzülüyoruz. Kişisel özelliklerimiz ve siyasal, dinsel, sosyal tercihlerimiz özelinde detaylarda neredeyse her birimiz farklı bir evreni temsil ediyoruz. Esasen bu kaçınılmaz bir neticedir, mevzuya 2 insanın birbirine benzeyebilme nispetinin 1/81 (81 de 1) olduğu bilimsel tespiti ışığında bakılınca, neticenin de son derece makul ve makbul olduğu ziyadesiyle kabul görecektir. Tam da bu manada bu muhteva, ayrılıkları ve aykırılıkları değil, birliktelikleri ve uylaşılabilirlikleri büyütmenin, çoğaltmanın bir gereği ve kaçınılmazı olarak tespit edilerek, fazlaca tasnif ve tahdide lüzum görmeksizin her sene artarak katılım ve program içeriği çeşitliliği göstermektedir. İşte tam da hedeflenen 80/81’in göz ardı edildiği vasat budur. Emek harcayan her dosta bitimsiz teşekkürler…

Bu seneki buluşmanın süresinin artması katılımcıların birbirleriyle daha çok mevzuyu, daha detaylı paylaşmasına zemin hazırlamış, bunlar içinde okuldan hatırlamalar olduğu kadar meslek hayatı içindeki enteresan vakalar, yeni yerler üstüne öneriler ve görüşler, edebiyat, sanat, spor ve olmazsa olmazımız politika, her vakittekinden daha fazla ve daha rafine, daha sabırlı ve daha uhulet ve suhuletle mevzû-ı bahis olmuştur. Çok da düzeyli ve öğretici muhabbetlerin müze ve çevre gezileri ile taçlandırılması ise muhteşem olmuştur. Topluca Tarsus gezisi; Makam semtindeki Danyal Peygamber Kabri ve Makam-ı Şerif Câmi ile başlamış, Kubat Paşa Medresesi, Tarsus Tarihi Saat Kulesi, Tarsus Ulu Cami, Kırkkaşık Bedesteni, St. Paul Kilisesi ve Anıt Müzesi, Sadık Paşa Konağı, Misak-ı Milli İlkokulu, Tarsus Amerikan Koleji, Buğday Pazarı, Antik Yol (İskender Yolu) ziyaretleri ile hitama ermiştir, zira aşırı sıcak katılımcı gençlerin erken yorgunluklarına sebep olmuştur. Lakin bu kadar görsel katkının üstüne Tarsus Şelale’de yenilen meşhur Tarsus Limon dondurması inanılmaz keyifli olmuştur. Katılımcılarla burada; Gaziantep Amerikan Kız Lisesi (1859), Amerikan Robert Lisesi (1863), Maraş Amerikan Kız Lisesi (1865), Talas Amerikan Koleji (1871), Antep Amerikan Koleji (1874), Üsküdar Amerikan Lisesi 1876, Bursa Amerikan Kız Koleji (1876), İzmir Amerikan Koleji (1878), Sivas Amerikan Koleji (1880), Merzifon Amerikan Koleji (1886), Tarsus Amerikan Koleji (1888) gibi Amerikalı Misyonerler tarafından kurulan okulları bir kez daha hatırlayarak, özellikle 1950 sonrası Canım Yurdumda görünür olup, iktisadi ve siyasi rol almasının tarihsel kökenleri üstüne muhabbet ettik… Ahhh Osmanlı, ahhh Amerika ahhh… Sonra 1970’lerde dönemin Dışişleri Bakanının “Amerika altımızı oymuş” şikâyetlerini ve şaşkınlığını biz de şaşkınlıkla seyredeceğiz… Hem cansiperane Amerikancı ol sonra da şikâyet et… Galiba “timsah gözyaşları” dedikleri budur… Galiba mezkûr kolejlerin önemli bir bölümü faaliyetlerine son vermişler, belki de lüzum kalmamıştır… Nasıl olsa her yer Amerikan muhipleri ile doldu da taştı…

50. sene-i devriyenin bu faslına damga vuran artık aramızda olmayan “Küçük Dev Adam Osman Aksoy” ve “Dadaş Ekrem Aydın” arkadaşlarımızın hatıratı oldu. Özellikle Osman Aksoy’un gizli kalmış şairliğinin tezahürü kitabının dağıtımı yapıldı, meğerse adam müthiş bir “Şairmiş”… Sağlığında bastırmış olduğu şiir kitabını, oğlu ve meslektaşımız Gürkan Aksoy her birimize güzel anılar oluşturmak üzere “Gala Yemeğine” kuzeni vasıtasıyla gönderip dağıttırmak gibi müthiş bir şeye imza attı… Osman’ın şairliği üstüne kısacık da olsa muhabbetler yapıldı lakin eve dönüp kitaba bakınca anladık ki ciddi bir şair ile bunun farkında olmadan arkadaşlık etmişiz. Yokluğunda bile bu kadar rol almak güzel ve manalı olsa gerek…

Uzunca bir vadedir, kurulmuş olan “whatsapp grubumuzda” her sabah tüm arkadaşlara Cem Karaca’dan devşirdiğim spot ile “günaydın gençler ve daima genç kalanlar” diyerek, bugün de uyandık, bugün de aranızdayım manasında sesleniyorum… Merhaba yeni güne, merhaba tüm arkadaşlara deme tazelenmesi ve güncellenmesinin tılsımına inanıyorum… Bunu da bu manada önemsiyorum… Uzun senelere dayalı arkadaşlıkların belli dönemlerde bir araya gelerek güncellenmesi, arkadaşların nüfus kâğıtlarının eskimesine rağmen hafıza ve hatıraların tazeliğini korumasının yegâne yoludur bana göre… Mezkûr kâğıtlar eskidikçe buluşmaların vasatı sosyalleşmeler, âdemoğlunun en mühim ve derin psikolojik hatta fizyolojik ihtiyaçlarını karşılayan ve de destekleyen ünitelere dönüşürler bence… Psikolojik dayanıklılık ve performans arttırıcı bu destekler, ortak hatıralar ve hasretler vasıtasıyla, hayatın bu derin manasını bir taraftan zenginleştirirken diğer taraftan tazelenme ve güncellenmeyi hızlandırmakta bana göre… İşte bu hatıraların ve hasretlerin bizden her daim paylaşılmasına müteallik bir fırsat beklediği o kadar aşikâr ki, ben işte tam bunu yaşıyorum. Sadece mezkûr dönem arkadaşlarımla olan buluşmalarla sınırlı değil elbette bu güncellenme, yine çok uzun senelere dayalı okul arkadaşlarımla da aynı duygularla bir araya geliyoruz… Tazelenme ve güncellenme yolu bazen tesadüflere dayalı kısacık anlar olur, bazen de planlı görece uzun buluşmalara ve tanışmaların ilk günlerine kadar uzanır. Benim Üniversite dönem arkadaşlarım uzunca bir süredir, bu kabil planlı buluşmaları senelik ve düzenli becerebilmiş durumdalar, buluşmaların her türlü zorluğuna rağmen başta Hamdi Satır olmak üzere bu işe gönül veren, katkı sunan herkesi alkışlarla kutluyorum, alkışım alasınız…

Peki, arkadaş görmek, onlarla kana kana muhabbet etmek, tartışmasız çok güzel vallahi en azından ruh dinginliği ve zenginliği babında… Bu buluşmaların, en dinamik günlerinizin geçtiği, adeta her taşında, her ağacında hatıra kabilinden bir şeylerin, hattı zatında çok şeylerin yaşandığı mekânlar ise, duygusallıklar daha da vites arttırıyor… Bizim de, buluşmalarımız aynen böyle oluyor, meslek sahibi olmaya hazırlandığımız mezkûr günlerde, aynı zamanda kişilik sahibi olma ve dahi dünya görüşü edinme mülkiyetine, hatıraların canlanması marifetiyle dönüp dönüp, ahlamak, vahlamak, sevinmek, gülmek babında… Adana’da 5 gün dolu dolu, eskiyi yâd ederken, güzelim yeni kebaplar, lezzetine doyulmaz yeni ciğerler yenilerek, Büyük Saat, Küçük Saat, Çakmak Caddesi, Kazancılar, Taş Köprü, Tepebağ, Kayalıbağ, Vilayet başta olmak üzere önemli yerler gezilerek, geçirildi… Gerçi ben Adana’yı hiçbir zaman unutmadım, her fırsatı değerlendirdim, oradaki arkadaşları ve mekânları görmek için. Benim için Adana her daim özel ve güzel olmuştur. Şikâyet ve sızlanmalarım Adanalılar kadar olmamıştır hiç bir zaman… Evet, Adana öğrenciliğimizde de “Dünyanın en büyük köyü” idi, maalesef şimdilerde de… Siz bakmayın Adana’yı yönetenlerin iddialarının büyüklüğüne, değişen bir şey yok… Bana sorulursa da, zaten Adana böyle daha güzel… Her şeyi değiştireceğim iddiası, ciddi manada şehrin karakterinin de bağlantılı değişime uğrayacağını hesap edemeyen bir yönetici grubuna denk geldi insanlık, galiba bu da bazılarına göre şans bazılarına göre de şanssızlık…

Değişmeyen gelenek ise Kazancılar içinde sabah kahvaltısında ciğer yemek, içenler için de “ciğer ve rakı”… Hele bu kez Pazar gününe denk geldi ciğerli-rakılı kahvaltı tam da Galatasaray Fenerbahçe derbisi arifesine yani, kahvaltı yapanların çoğunluğu Galatasaray forması giymişlerdi. Müthiş şarkılı, marşlı, danslı eğlence… Hele otoparkçının hediye ettiği kitap, koca bir ömür muhalif olmanın faturası babında… Hay Allah, otoparkçı bile bizi bir görüşte anlamış, kitap hediye edilir abiler diye… Müthiş güzel oldu, keyif aldım, bilgilendim, tazelendim, güncellendim… Var olun, sağ olun, nur olun değerli arkadaşlarım…

OSMAN AKSOY, KÜÇÜK DEV ADAM

 

Osman Aksoy; aynı sene üniversiteye başladığımızda ilk temas kurduğum arkadaşlarımdan biriydi, boyu posu ile orantısız olan sınırsız inanç ve cesareti ile de kendisine haklı olarak “Küçük Dev Adam” lakabını yakıştırdığımız birisiydi. Konya Ereğli’den gelmişti, Kanal 1,5 durak civarındaki halasının evinde kalarak tahsil hayatına devam edecekti. Ben ise yine dönem arkadaşımız aynı zamanda hemşerim Kemal Sarıkök’ün himmetiyle, birlikte kaldıkları biri akrabası olan iki astsubay arkadaşımızın da hüsnü kabulü ile oldukça konforlu bir bekâr evi sayılacak, şimdi adını unuttuğum Kanal 1.5 duraktaki taksi durağının arkasındaki, eve taşınıp hayata dönmüştüm. Yaklaşık 2 aylık deyim yerinde ise mezbelelik sayılacak bir toprak damdan kurtulmuştum, tam da bu yüzden “hayata dönmüştüm” ifadesini kullandım. Mezkûr tarihlerde Adana’da sınırlı sayıda öğrenciye kapılarını açan bir adet yurt bulunmaktaydı ve maalesef de devrimci ve solcu gençlere münasip bir yer değildi… Devir itibariyle o yurtta kalmak çok ciddi risk almak demekti, girip de çıkmak her babayiğidin harcı değildi,  çıkış ancak bir takım eşyalardan feragat ederek kaçmak suretiyle mümkün olmaktaydı. Bu kabil, bilmeden yurtta kalmaya başlayıp sonra “kaçan” çok arkadaşımız vardı. Ben bu yurtta kalma macerasına, neler olabileceğini bilenlerden dinlediğim için hiç teşebbüs etmemiştim. Sınırlı imkânlar sebebiyle de belki bir vade sonra tüm detaylarıyla anlatacağım “Eski İstasyon Mahallesinde” bir ahşap evin, toprak zeminli, yatak odası, salon, mutfak, banyo, tuvalet gibi detayların uğramadığı bir yere sığınmıştım. Evet, hayata dönünce yani Osman’ın kaldığı yere yakın eve taşınınca, artık Osman ve Kemal ile sadece okula gidip gelme değil diğer vakitlerimiz de birlikte geçirmeye başlamıştık.

Osman siyasal, sosyal ve kültürel olarak, kendim ile kıyasladığımda benden daha birikimli durumdaydı sanki. Uzun uzun dünya ve Canım Yurdum gündemine yönelik analiz, tespit ve teşhisler yapar, çözümler arardık, esasen makro düzeyde tespit ve teşhisler konusunda benzer şeyleri söylerken teşhis ve tedavi konusunda çok fazla kesişen görüşlerimiz olmazdı, takip edilen yollar ayrıydı. Lakin bu, arkadaşlığımıza ve birlikte hareket etmemize engel bir durum olarak asla ve kat’a öne çıkmadı… Gelişmelerin ve çatışmaların çetinleşmesi karşısında ve bir anda öne çıkan özel sebepleri hasebiyle Kemal Sarıkök Okulu bırakmak zorunda kaldı, biz ise Osman ile komşuluk ve aynı mahallenin mukimleri olmak sebebiyle hep bir arada olduk hatta sonraları da vefatına kadar zaman zaman da olsa mutlaka görüşürdük. Hele teknoloji iletişimi kolaylaştırınca daha da sık konuşmalara başlamıştık.  

Mezun olduktan sonra bir tarafı ile ekonomik, teknolojik diğer tarafı ile hayata iyi tutunabilme kaygılarıyla tarafımızda nükseden “işkolik” hallerimiz bizleri sık görüşür olmaktan uzaklara savurdu. Lakin hep birbirimizden haber alma ve iletme vaziyetini hiç kaybetmedik… Yıllar sonra bir gün, haftada 3-4 gün gittiğim “Gümüldür Şantiyesine” gidişte izlediğim yolun, “Tahtalı Baraj İnşaatı” sebebiyle artık kapalı olduğunu, geri dönmem gerektiğini söyledi, yeni kurulmakta olan şantiye güvenlik görevlisi, başladık yüksek perdeden tartışmaya, yolun hangi sebeple buradan kapatıldığını esasen kapatılmanın yol ayrımından itibaren olması gerektiğini bağırarak söylerken, tesadüfen orada bulunan ve Baraj İnşaatından sorumlu olanlardan biri olduğunu sonradan öğrendiğim Osman’ı gördüm… Tesadüfün de böylesi… Hemen kucaklaştık, gelsin çaylar, gitsin kahveler… Artık zaman zaman yüz yüze görüşmeye de başladık, kâh eskiler yâd edilir, kâh yaptıklarımız, kâh yapamadıklarımız, daha neler neler, kâh ağlayarak, kâh gülerek… Sonraları teknolojik gelişmeler bizim daha sık iletişimde olabileceğimiz “cep telefonlarını” bize bahşetti, daha sık görüşmeye başladık… İyi ki de öyle olmuş, devir itibariyle kendimizi hiç de hazırlamamışız bir gün birimizin yokluğu ile yüzleşmeye… Ne vakit “vefat” haberini aldım işte o zaman hayatın bu tarafı ile yüzleştik. Oysa kuşak ve şartlarımız sebebiyle efsunlu idik ziyadesiyle ölümlere, gel gör ki hiç öyle, “ölüm nereden ve nasıl gelirse gelsin, hoş gelmiş, safa gelmiş” soğukkanlılığı ile karşılanamıyor. Demek ki bu his henüz nasır tutmamış ya da yeterince nasır tutmamış… Oysaki ben, mezkûr mevzu bazında felek tarafından çok daha sıkı idmana tabi tutulmuş, sınanmış birisi olarak bile hala duygularıma yeniliyorum. Oysa her bir ağızdan, “haberin var mı taş duvar? Demir kapı, kör pencere, yastığım, ranzam, zincirim, uğruna ölümlere gidip geldiğim” diyerek Ahmet Arif’in müthiş şiiri ile efsunlanmış idik, hikâye kardeşim…  

Geçenlerde dönem arkadaşları ile “50. yıl buluşmasına” gittik Adana’ya… Müthiş bir beş gün geçirdik… Farklı mekânlar, farklı mevzular, farklı fiil ve sıfatlar arka planında müthiş muhabbetler ve geziler gerçekleştirdik. Bizim dönem arkadaşlarının düzenli ve disiplinli bir şekilde her yıl bir araya gelmesinde müthiş emek ve çabası olan, benim yakıştırmam ile “Oymak Başı” Hamdi Satır başta olmak üzere hepimize büyük bir sürpriz yaşattı bu yıl Osman Aksoy, vefatından sonra bile bunu başarabilmiş birisi işte… Meğerse adam müthiş bir “Şairmiş”… Sağlığında bastırmış olduğu şiir kitabını, oğlu ve meslektaşımız Gürkan Aksoy her birimize hediye edilmek üzere “Gala Yemeğine” kuzeni vasıtasıyla gönderip dağıttırmak nezaket ve lütfunu göstermiş, var olsun.    

Kitap; Osman’ın iki oğlu Gürkan ve Gürsel’e ithafen, “işte şimdi bir kardeşiniz daha oldu” diyerek başlıyor. “bilmem hiç şantiyeci tanıdınız mı? Telaş, heyecan, stres, ter, toz içinde yapı yükseldikçe sevinmek de var. İşverenden çalabildiğim zamanlarda bunların arasına Şiirleri’de koydum. Tünel açarken de, beton atarken de, proje okurken de şiir’i düşündüm.” diyor Osman. Adeta, her şeyin ziyadesiyle acımasız ve sert geçtiği çalışma ve yönetme sürecinde hassas ve ince düşünme, aşk, sevgi ve hüzün gibi hislerin zirve boyutunun da sanatsal bir özgünlük ile atbaşı olabileceğinin de bir ispatını yapıyor. Evet, kitap bizi çok mutlu etti, tüm arkadaşlarımın tek tek gözlerinden okuduğum o ki, Osman ile gurur da duyduk…

Evet, “Küçük Dev Adam” bu kez 50. yıl buluşmamızın, fiilen sessiz katılımcısı olarak başrol oyuncusuydu. Kendisini bu vesile ile bir kez daha saygı ve sevgi ile topluca kâh hüzünlenerek, kâh gurur duyarak hatırladık.  

Osman’ın kitabının adı; “Kirazlık’da akşam” olmuş, zinhar sanılmasın ki yazıldığı mekân Gümüşhane Torul Kirazlık sathında, satıh ciddi manada geniş şümullü, iş var, aş var, aşk var, his var, tabiat var, anlayacağınız tekmili birden…  

Evet, Osman’ın bir şiiri ile final…

Bir iklim oldun, mevsim gibi yüreğimde,

Başlangıcı toz duman bozkırda.

Denizde lodos ve de fırtına.

Ormanda uğultu ve dinginlik.

Ee…. Güzelim neredesin?

 

Eh oğlum dayanabilirsen,

Dayanabilirsen doruklarına dağların.

Katmer katmer olmuş duyguların.

Zigana’dan haykırıyorum karşı dağlara.

 

Aşkale’nin buğdayları,

Erzurum’un pancarları

Allı pullu şalvarlı kızları,

Çapaları,

Dibi toprak dolu tırnakları,

Yaşama bağlayan güzelim sevdaları.

 

Pancarın peziğine,

Yiğidin eziğine (olmaz ya)

Söylemem gerek, yazmam gerek.

Sevdalarımı saklayamam ki!

 

Haykırmam gerek,

Gönül gönüle diz dizeliğimizi.

Dağın dibinde azgın Karadeniz’imsin.

Ve sevdamdan habersiz, sevdamdan uzak,

Bir yudumluk nefes gibi ecelimsin.

 

MÜZE VE MÜZECİLİK

Ülkelerin zenginlik tanımını yaparken maalesef muktedirlerin ölçülendirmelerini kullanmaktadır insanlar, varsa yoksa kişi başına düşen otomobil, telefon, buzdolabı vs vs. Burada kütüphane, kitap, okul, müze genellikle esamesi okunmayan elemanlardır, anlayacağınız okullaşma, kitaplaşma kültürel gelişim ve paylaşım ise bu kümenin en etkisiz alt detaylarını oluşturmaktadır. Bunların içinde de müze işi hemen hemen uzmanlarına göre bile ne yazık ki en sona bırakılmaktadır, oysaki değerlendirmeler içerisinde müzelerin sayıldığı ülkeler, itibarları yüksek ülkelerdir. Diğer taraftan; müze, toplumların tarihsel süreçte nereden nereye, nasıl ve ne tür badireler atlatarak evrildiğinin küçük bir sahnesi ya da özetidir. Eğitim çok önemlidir denir ya, eğitimin de en önemli cüzü, başta arkeoloji, etnoğrafya, sanat, tarih, coğrafya, şehircilik, denizcilik, havacılık, ekoloji, doğa, jeoloji, endüstri, resim, heykel, askeri, müzik ve açık hava olmak üzere hemen her konuya haiz temalı disiplinleri ile müzelerdir, bana göre. Çok değerli yazar, şair, gazeteci ve tiyatrocu, “şahsımın da ziyadesiyle beğendiği” Sunay Akın müzeler için muhteşem bir laf eder; “Müzeler toplumların hafızasıdır” der. Bence ilaveten de geleceğidir de çünkü geçmişin birikimi üzerine tesis edilmektedir gelecek.

Günümüzde Turizm ve tanıtma açısından değerli birer destinasyon olmalarının önemi bir kenara, geçmişin, her manada delillerinin toplanması, korunması ve sergilenmesi, toplanan, korunan, değerlendirilen mirastan yeterince ve layığınca ilim, irfan ve feyz alınması ile geleceğe taşınmasının platformlarından biri olan müzeler, bu manada ülkelerin ulusal politika oluşturmaları gereken bir dal olmayı da ziyadesiyle hak ederler. Bu sadece kelamda kalacak bir tespit ve tayin olmamalıdır, ciddiyetle, mekân, yetişmiş bilgili ve görgülü eleman, araç gereç ve her türlü gerekli ve yeterince kaynak tahsisi yapılarak, bilimsel ve yönetsel özerklik ve özgürlük tanınarak gerçekleştirilmelidir. Müzelere; sadece bulunan, bağışlanan, satın alınan eserlerin sergilendiği bir mekân gözü ile bakınca varılacak yer fazlaca yabancı olmadığımız bir konumdur.    

Müze ve müzecilik konusunda insan kaynağının en önemli bileşen olduğunun altı çizilerek belirtilmelidir. Bu manada, yönetsel, bilimsel ve teknik kavrayış ve işleyiş ve bileşenleri doğru ilişkilendirilme ve de önemlisi gerekli irade oluşturulmalıdır. Yönetim; veri toplama, analiz, ölçme ve değerlendirme, bilişim, bilgi teknolojilerini değerlendirme ve kullanma, iletişim ve tanıtım-pazarlama, stratejik planlama ve finans yönetimi, hepsinden önemlisi de operasyonel kabiliyet ve imkana haiz olabilmelidir. Ulusal ve uluslararası düzeyde konsept olarak benzerleri çok olmakla birlikte, her birinin aidiyeti, sahipliği, temsiliyeti ve kabiliyeti bakımından yek diğerinden farklı olması itibariyle son derece hassas ve dikkatli olunması gereği açıktır. Bu müzelere, her birine ayrı ayrı bir tasarım, planlama, tanıtım ve konumlama, koruma ve korunma planları yapma zarureti doğurmaktadır. Çağdaş müze yönetimleri, eğitim ve tanıtım programları açısından da son derece dinamik ve hassas ilaveten de dikkatli olmak zorundadır. Tüm bu geniş ve sofistike bilgi, görgü ve güç gerektiren yönetim sürecini, bilim dünyası ve gerek ulusal gerekse de uluslararası düzeyde üniversiteler ile çağdaş değerlendirme ve ilişkilendirme yaparak planlayarak geliştirmenin mümkün olabileceğini belirtmek gerekmektedir. Tüm bunlara uygun, yönetici modeli yaratmak ve bu yönetimi uygun, veri toplama ve değerlendirme, restorasyon, envanter ve arşivleme, sergi ve teşhir etme, iltisak ve ilişki itibari ile kayıp, kaçak takip etme ve izleme, uluslararası koleksiyonları bilen ve takip edebilen, bilgi akış ve iletişim kurabilen ve de tanıtım başta olmak üzere hemen her konuda vizyoner ve profesyonel bir organizasyon ile tahkim edilmelidir.        

Azıcık da ansiklopedik bilgi; “Müze”; Türkçe Etimoloji Sözlüğü Nişanyan’a göre, Fransızca “musée” sözcüğünden alıntıdır ve Fransızca sözcük ise eski Yunanca “mouseîon” “Mousa’lar tapınağı, Mousa’lara adanmış yer” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca Moûsa “sanat tanrıçası” sözcüğünden +ion ekiyle türetilmiştir. Esasen de eski Yunancada “bilimler tapınağı” manasında kullanıldığı bilinmektedir. Dünyada müze anlamında ilk yerleşke gerçekleşmesi de Mısır’ın İskenderiye şehrinde olmuştur, mezkûr ansiklopediden öğrenebildiğimiz kadarı ile. Diğer taraftan mezkûr sözcüğün kullanıldığı tespit edilen en eski Türkçe kaynak ise; 1860 tarihli Şinasi, Tasvir-i Efkâr makaleleridir, yine mezkûr kaynağa göre…

Turizmin başkentleri konumlu şehirleri gezenler bilirler, mezkûr şehirler adeta birer müzeler resmi geçidine ev sahipliği etmektedirler. İrili ufaklı, kamu’lu ve özel’li yüzlerce müze bulunur ve çok büyük çoğunluğu da ziyarete açık saatlerde dolup taşmaktadır. Hatta bazılarına günler öncesinden rezervasyon yaptırmak zorundasınızdır. Bir de canım Yurdumdaki çok önemli ve meşhur müzelerimizin haricindeki müzelerin turist gruplarının ziyaretleri haricindeki durumuna bir bakın, muradım ve meramım daha net anlaşılacaktır. Oysaki eğitime en önemli destek veren alan müzelerdir hem de her biri interaktif öğrenme mekanlarıdır bana göre… Bu interaktif öğrenmeye kendi çocuklarımın müzelerdeki davranışlarını izlerken, günlerce anlatıp anlatıp iz bırakamadığımız konularda müzelerde 10 ya da 15 dakikalarda öğrenmenin gerçekleştiğine tanıklık ettim.

Müze ve Kütüphane sayısı bir ölçüde medeniyet seviyesi ifade eder. Müze yeterli midir, zinhar, bilgi yönetimi de, onun heyecanı ve şevki de olacaktır insanda, olmayınca da sonuç olumsuz oluyor şüphesiz… Gerçi canım yurdumun bir kavimler geçidi sahnesi olması hasebiyle her medeniyetin kalıntısından yararlanıldığı için adeta bir Açıkhava müzesidir ve tam da o yüzden her şey açıktadır, hoş kapalı alanlarda bile eser kayıplarından geçilmiyormuş, ama… Canım Yurdum, müze ve müzecilik konusunda erken yola çıkmıştır lakin ve ne yazık ki ünlü söz devreye girer bu konuda da; “Türk gibi başla …” Benim anlayışıma çok uygun olmamakla birlikte; müzeler günümüz turizminde çok ciddi birer destinasyon olarak tarif edilmekte olsa da esas fonksiyonu itibariyle bir taraftan geçmişe ciddi bir yolculuk diğer taraftan da geleceğin tesis ve tercihlerine ciddi manada ışık tutmaktadır ve tutmaya da devam da edecektir.

Bilgi paylaşımının hızı, internet ve ilgili bilimsel ve teknolojik gelişmelere bağlı olarak da müzeler sanal ortama yatırım yapmaya başlamışlardır. Hele bugün pandemi koşullarından ötürü bir sürü ünlü müze internet ortamının sağladığı imkanlar ile evlerimize kadar gelmiştir. Peki kaçımız bu hizmetten yararlandık, çok olabileceğimizi zannetmiyorum.

Günümüz Hatay Müzesi müthiş bir eser bana göre ama daha düzenlenir düzenlenmez potansiyel sergi ve eser ile düzenlenen sergi alanı arasında bir uyuşmazlık, eser çok, yer dar, hay Allah… Anadolu Medeniyetleri, Bergama, Selçuk ve Gaziantep Zeugma Müzesi de ayrıca ve gerçekten birer şaheserdir bana göre, emeği geçen herkesin ciddi bir alkışı hak ettiğine inanıyorum ve intibaları itibariyle bunlara özel bir yazı ile ileride değinmek istiyorum.

DÜŞMAN TELİNATI NASIL OLURMUŞ

 

 Balıkesir’e yolumun düştüğü çok defa maalesef “Kuvayı Milliye Müzesine” hiç gidememiştim. Canım Yurdumun her tarafı müzelik hakikaten, kâh arkeoloji, kâh etnografya, kâh resim heykel, kâh tarih coğrafya, kâh kent belleği velhasıl yüzlerce farklı disiplinlerde ve temalarda yüzlercesi… Çok büyük çoğunluğu Kamu Müzeleri olmakla birlikte az da olsa özellerine rastlamak mümkün…

Balıkesir Müzesini konu eden bir “Tarihe not düşürmeyi” mutlaka yapmalıyım dedim. Şüphesiz ki, fiziki şartları itibariyle sıradan bir müze, sade, düzenli lakin çok manalı mezkûr müze 2 kattan oluşmakta olup 1. Kat “Kuvayı Milliye” hatıratı, 2. Kat ise Balıkesir İl sınırları içindeki Kyzikos, Adramytteion, Daskyleion ve Antandros antik kentlerinin buluntularının teşhirine ayrılmış. Balıkesir Kuvayı Milliyesi şüphesiz her bir diğeri kadar değerlidir lakin genel Kuvayı Milliyenin kurulmasına öncülük etmiş olan 41 kahramanın da buralardan olması unutulmamalıdır. İşte bu baptan, 41 kişi ile alınan yazılı kararlar, kongrelerde alınan kararlar ile kişisel eşyalar, fotoğraflar, şiirler, açıklamalar duvarları süslemektedir. Ayrıca da Mustafa Kemal Atatürk ve eşi Latife Hanım’ın balmumundan mamul heykelleri bir odada da sergilenmektedir.   

Kuvayı Milliye bir antiemperyalist mukavemet ve kalkışmadır, bir istiklal harbidir şüphesiz… Siz bakmayın uzun yıllardır Canım Yurdumun dâhilindeki muktedirlerin müstevlilerinin siyasi ve ekonomik emelleriyle tevhit edilmiş şahsi menfaatleri muvacehesinde koparılan vaveyla ile antiemperyalist yanın göz ardı edilerek olanından ziyade dini ve uhrevi tarafının öne çıkarılmasına, zinhar öyle değildir… Efendim sonrası şöyle oldu da, böyle oldu da, teraneleri de başka fasıldandır… Mesela, benim hayranlıkla okuduğum adını ilk kez duyduğum “Kuşdilli Leblebici Raşit (Yağşioğlu)”, manda, himaye ve istiklal tespit ve telini üstüne söylediği muhteşem söz, “mandayla, protestoyla düşman geri gitmez! Düşmanı durduracak kuvvet, namlunun ucundadır!..” Bu muhteşem söz, sonradan İstiklal Harbinin de Atatürk’ün ağzından “Ya istiklal, ya ölüm” şeklinde tahakkuk eden şiarının öncülü gibi durmaktadır. Bu söz, sonradan okuduğum, öğrendiğim her “antiemperyalist savaşının”, “her istiklal savaşının” bir şekilde ifade olarak benzeri lakin içerik olarak da bihakkın aynısıdır. Tıpkı ezilen milletlerin kurtuluş mücadelesinin dünya genelinde ittifakla kabul edilen bayrağı olmuş Ernesto Che Guevera’nın “Patria o umerta” (ya özgür vatan ya ölüm) deyişi kadar manalı ve değerli olup içerik olarak tam tamına aynısıdır.

Enteresan bilgiler ve dokümanlar da gördüm duvarlarda, mesela İzmir’in işgal edildiği haberinin Balıkesir’e ulaştığı 16 Mayıs 1919 tarihinde, bugün artık Kuvayı Milliye Müzesinin Ek Hizmet Binası olarak kullanılan o devirdeki “Okuma Odası” toplantısında bir protesto telgrafı çekilmesi kararı alınır, karar öncesi Mehmet Vehbi Bey (Bolak) tarafından katılımcılara hitaben şöyle bir konuşma yapılır; “Vatan-ı azjzimiz büyük bir tehlikeye maruzdur. Yanıbaşımızda İzmir, düvel-i îtilafiye’nin müsaade ve müsâmahasıyla Yunan orduları tarafından iki günden beri işgal edilmiş bulunmaktadır. Ve şimdi elimdeki şu telgraf, kalb-i milleti dâğdâr ve rahnedâr eden bu hadise-i müellimeyi bize ihbar ediyor. Bu tecavüz-i lainâne karşısında hukûk-ı milleti sıyânet etmek, menâfi-i memleketi korumak ve bu hususlarda konuşmak üzere burada ictimâ etmiş bulunmaktayız. Herkes mütâlâatını serbestçe serd ü ityân etmelidir. Her vatandaş ne buyuracaksa, onları dinleyip ittihâz-ı mukarrerat eyleyeceğiz...” Behemehâl bir heyet teşkil edilmek suretiyle protesto telgrafı çekilmesi kararı alınır, heyette hayret edilecek azalar da vardır, Rum Papazı Yani Konstantin, Ermeni Papazı Deragont, Osmanlı Bankası Müdürü Papadaki, Avukat Peron gibi… Teşhir edilen bilgilerden anladığım kadarıyla bu muhteremler çok doğaldır ki tayin edilmiş olmalarına rağmen telgrafı imzalamazlar… Manda ve himaye edilme istekleri üzerine tarihe altın harflerle geçen sözü de Kuşdilli Leblebici Raşit eder; “Amerikan mandası, İngiliz mandası, Fransız mandası ne demektir efendiler? Bizim Susurluk'ta manda çok! isteyen oraya gitsin!.. Düşmanı geriye döndürecek kuvvet namlunun ucundadır!” ve ilaveten “mandayla, protestoyla düşman geri gitmez! Düşmanı durduracak kuvvet, namlunun ucundadır!..”

Dinlediğim kadarıyla, şimdilerde artık bazı zamane “hormonlu öğretim görevlileri”, “intihalci profesörler” tarafından yazılan kitaplarda ve makalelerde mezkûr kahramanların ve değerli fikirlerinin yer almaması da günün ruhuna münasip düşmektedir herhalde. Ne de olsa muktedirlerimizin bize bilge tarihçi diye takdim ettikleri kerameti kendinden menkul, bildiği yanıldığına yetmeyen zevat “keşke Yunan galip gelseydi” demedi mi? Nereden nereye…

Hani dedim ya, şimdilerde dini ve uhrevi tarafının öne çıkarılma çabaları çok yoğunlaştı, diye… O devrin Müslümanları eğer padişah ve şürekâsı etki alanında değil ise istiklal mücadelesi yanlısıdırlar, tüm toplantı tutanaklarından bu anlaşılıyor. Padişah yanlısı dediğim ise tüm tarihi kaynaklarda da görüleceği üzere hâkimi siyasiye muvacehesinde meçhul mahfillerde kotarılan ve dâhilîde şerikler marifetiyle icra edilen umdeler manzumesidir. Kimse kalkıp da yok o öyle değildir de dememelidir bence çünkü hem işbirliği tesis edip muhaliflerine de teklif edecek hem de üstüne mağlubiyet neticesi kulağa sufle edenlerin zırhlı gemileriyle payitahtı terk edeceksin, maazallah… Söylenecek çok laf var da, hem zayi etmek istemiyorum hem de lafın tamamı malum muhteremlere söylenirmiş diyerek iktifa ediyorum…

Hülasa bidayette de söylediğim üzere fiziki olarak sıradan lakin mana bakımından çok değerli hatırlatmaların ve hatırlamaların mekânı bu müzenin bu baptan gezilmesinde geç kalmışlığıma yanarken yolu düşenin mutlaka görmesi diğerlerine ise mutlaka yol düşürmelerini hassaten öneririm. İstiklal mücadelesinin ruhunu yaratan, yaşatan ve dahi zafere ulaştıranların tarihinin ruhunu yansıtan bir diğer kahraman Hasan Basri Çantav’ın bir sözü ile bitiriyorum; “Hiçbirimiz tefahüre vesile aramadık, sadece vazifemizi yapmaya çalıştık". Her bir kahramana sonsuz saygılarımla anıları önünde eğiliyorum.

 

KADİR TÜRKEN

Bir vade önce kaybettik, Kadir Türken’i de, çok üzüldüm ve üzgünüm çok… Köyümün yüz akı insanlarından birisidir. Kendisini çocukluğumdan itibaren bilirim, samimi ve içten dostluğumuz kadimdir. Kadir, Çiftlik Köy’ün aydın ve sıra dışı bir yerlisidir. Gerçek manada sıra dışıdır, okumayı sevmeyenlerin içinde okuyarak sıra dışına yazılır, düşünmeyi sevmeyenlerin içinde inadına düşünerek sıra dışına taşar, susmayı tercih edenlerin içinde konuşmayı önceler, öyle laf olsun torba dolsun babından değil yani. Canım Yurdumun medar-ı iftiharlarından biri olan “Kitapsız Feylesof Sakallı Celal” benzeridir benim gözümde, aynı zamanda ortalamanın çok üstünde bilgilidir. Bilgiye dayalı okumak, düşünmek ve konuşmak üstüne Kadir’de köyümüzün yetiştirdiği önemli değerdir. Bilgili ve görgülü olması genç yaşlarda kendisini cesur ve atak yapmıştır lakin yıllar içerisinde Canım Yurdum üstüne umdukları ve hayal ettikleri gerçekleşmedikçe duygusal kişiliği ağır basar daha münzevi ve mütevazı bir hal alır hayatı… Çiftlik Köyden ayrılmamış olması da kendisini bir manada Köyümüzün Ney’siz Neyzen’i yapmış olabilir, bunu çok detaylandıramıyorum. 

Yıllarca kendisiyle benim iş hayatım nedeniyle sadece tatil dönemlerinde çok kısa sürelerde karşılaşmış olmanın yaratacağı bir mesafe olacağını düşünmüş idim, köyüme dönünce gördüm ki araya o kadar iletişimsiz seneler girmiş olmasına rağmen ilk görüştüğümüz andan itibaren hiç boşluk olmamışçasına samimi, içten ve sıcak karşılandım. Tam da Kadir’e münasip kadirşinaslık…

Kadir, Köyümüzün 60’lı 70’li yıllarının iki dükkândan tercih edilenin ve görece daha olanının sahibi Hamit Abi’nin oğludur. Şimdi ki Migros’a yakın yerde tek katlı binanın tamamı onların dükkânıdır, içi tıklım tıklım doludur satışa sunulan mamuller ve mahsullerle… Hamit Abinin dükkânı mezkûr yıllarda 2 Köy çeşmesinden birinin tam karşısındadır, dükkân hatırladığım kadarıyla da Değirmen Dağından “Gâvurdan kalma” (bu benim tercih ettiğim bir ifade değil lakin yaygın söylenen haliydi bu) bir isale hattıyla su buraya gelir buradan köylüler testilerini doldururlardı. Tam da bu sebeple köy hayatının tarımsal faaliyetlerinin yoğunluğuna rağmen hemen herkesin günde en az bir kez gidip testi doldurduğu bu yerde, Hamit Abinin büyük oğlu Kadir ile kısa da olsa hasbihâller edilirdi. Ablaları ve bir de daha küçük bir erkek kardeşleri vardı maalesef adlarını hatırlayamadım bu günlerde. Kadir’in Nadir diye benim de iyi bildiğim bir kardeşi vardı maalesef onu da daha önce yitirdik…

Kadir kendi kuşağının Çiftlik Köyün ortaokul görmüş temsilcisidir adeta, kuzenim Kamil Karagöz ile birlikte sabahları “ekmek Minibüsü” ile Çeşme’ye ortaokula giderler akşamları da yine birlikte dönerlerdi, kâh yürüyerek kâh minibüsle… Bazen akşam dönüşleri olurdu minibüslerin… Daha önceki bir yazımda bahsettiğim minibüs “Karayılan” adı verilmiş lacivert burunsuz bir minibüstür… Gerçi genellikle bulunabilirse traktör ya da olmadı tabanvay kader olmuştur öğrencilere mezkûr devirde…

Kadir ile hafızamda kalmış en parlak ve mühim hatıra ise, galiba 1984 yılı bir kış, rüzgârlı ve soğuk gününde Canım Yurdumun 12 Eylül Faşist darbesinden sıyrılmaya çalışıldığı dönemde gündeme gelen yerel seçimlerin arifesinde bir kahve propagandası faaliyeti döneminde Amerikan desteği ile pupa yelken giden Turgut Özal liderliğindeki ANAP’ın yerel adayı Ender Gönüllü’nün ziyareti sırasında olmuştu. Kahvehane tıklım tıklım, adayı beklemeye hazırlanmış kalabalık hatta o kadar ki, aday konuşmaya başlayınca ayaktakilerin sayısı oturan kalabalığın sayısını da aşmıştı adeta… Ender Abimiz, başarılı bir eczacıdır, yakışıklıdır, birkaç da Yeşilçam filminde yerel temin oyuncu olmuştur, iyi bir ailenin düzgün bir hayat süren oğludur. Devir itibariyle iyi görünümlü, yakışıklı olmak önemli bir veridir ahali için, ne yapacaklarsa işte, ANAP da gözüne Ender Abimizi kestirmiş, ikna etmiş tabii ki de onun da rızası ve gönlü var, aday olmuş… Gelmiş Çiftlik Köy’e propagandaya… Ben bu hazırlıklardan habersiz Kuzenimin yanına gelmişim, yeni yeni adapte olmaya çalışıyorum mapus dışındaki gelişmelere ve değişikliklere… Siyasi ve ekonomik hayat ise varsa yoksa satalım savalım havasında bir özelleştirme furyası hazırlığında ve ahaliden de ciddi manada destek buluyor bu abuk subuk teklif ve icatlar haliyle… Millet esasen neyin kendi lehine neyin kendi aleyhine olduğuna müdrik lakin moda ve yanaşma saikiyle nemalanma kültürü de ziyadesiyle revaçta… Neyse uzatmayalım, bu hava ve özgüvenle sandalyenin üzerine çıkıp ahaliye hitap eden Ender Gönüllü abimiz, yerel seçimlerde olduğunu adeta unutarak ya da günün moda laflarıyla başladı “köprüyü de satacağız” “yolları da satacağız” tiradına… Mevzu uzayınca bir kenarda kuzenin de dâhil olduğu ekibin oynadığı “okey” oyununu seyrederken ayran gönlüm kabardı ve  “sayın aday sen duyun-u umumiye’yi bilir misin” diye bir soru sordum. Göz göze geldik, anladım sualin çalışmadığı yerden geldiğini kem küm etmesi üzerine de soruyu üstüne basarak tekrarladım baktı, baktı ve “bilmiyorum” dedi… Bilmiyorsan lütfen bu özelleştirme hikâyelerini kapat yerele gel deyince, karşıdan Kadir kardeşim devreye girdi, bu özelleştirme güzellemesine ve teklifine de çok kesin ve köşeli tepki koyması üzerine biraz da mahcup vaziyette Ender Abi konuşmayı sonlandırdı. Netice de seçimi kaybetti Ender Abimiz, bu sebeple benimle uzun süre konuşmadı ve selamlaşmadı… Lakin Kadir’in ahali üzerinde tesirine ve benim başlatmama kesildi fatura… Kadir sağlam durmayı, sağlam bilgi sahibi olmuş olmayı tercih etmesinin kendi muhalifliği adına bir çizgi olduğunu bu olayda olduğu üzere her daim ispat etmiştir.

Çiftlik Köy tarihi üstüne, sosyal ve ekonomik gelişmesi üstüne ciddi kaynaklara istinaden ciddi bilgilere sahip bu çok değerli arkadaşım için şüphesiz herkesin kendince bir görüşü olabileceğini bilerek diyorum tüm bu yazdıklarımı… Kendisini güncel ve formda tutabilmek adına her gün kendince sabah olduğu saatte günlük gazetelerini okurken görürdü herkes onu artık faaliyette olmayan dükkânının sundurması altında… Belli bir saatten sonra kimsenin fazlasıyla fark etmediği bir şekilde demlenmeye başlardı… Evet, fikri demlenmenin üstüne de zikri demlenme ne güzel de yakışırdı kendisine… Bu haliyle hep arayacağız ve özleyeceğiz kendisini… Ne mutlu bana ki böyle bir dostum olmuş…

ÇOŞKUN KALKAN VE BARBAROS’UN URLA’YA BAĞLANMASI

Çeşmenin diğer çınar abilerinden biri de Çoşkun Kalkan olup, kendisi ile 23 Mart 2026 tarihinde yaklaşık üçbuçuk saatlik bir söyleşi yaptık. Abimizin yeğeni Aydın Korkmaz ile buluşarak Aydın’ın dayısı Çoşkun Abimize konuk olduk, eşi bizi sıra dışı bir ağırlama ile misafir etti. Bu vesile ile kendilerine, öncelikle sıra dışı ağırlama faslı ve sonrasında da Çeşme’nin 1950’lerden bugüne kadar yaşadığı ve kendilerince şahitlik ettikleri vakaların tek tek üzerinden geçtik, yer yer eşinin müdahil olup detay verdiği söyleşi benim açımdan inanılmaz olmuştur. Rumeli kökenli olmaları hasebiyle mübadele ve Çeşme’ye yerleşmeden, Çeşme Gençlik Spor Kulübü kuruluşundan, Mithatpaşa Sanat Mektebi dönemine, Karabük Demir Çelik dönemine, Çeşme'deki ticari hayatına, siyasi hayata, Demokrat Parti döneminin sona ermesini müteakip yapılan nümayiş ve beyanatlara, Barbaros ve Uzunkuyu’nun idari olarak Çeşme’den alınıp Urla’ya bağlanmasına, Çeşme’deki turizm ve otelcilik girişim ve gelişimine kadar pek çok yerel ya da ulusal, ya da özel ya da genel mevzuya dokunduk…

Bilindiği üzere; 1950’li yılların başında Barbaros Bucağı ve bağlı köyler Uzunkuyu, Zeytinler, Zeytineli, Kadıovacık ve Birgi Çeşme’ye bağlıdır. Bilahare alınan bir karar gereği Urla’ya bağlanmışlardır. Bu değişiklik gerekçesine genel kaynaklardan bakıldığında görünen yegâne şart “coğrafi mesafeler” olarak yazılmaktadır. Oysa kullanılan yollar itibariyle haritalar üzerinden bakıldığında ise çok büyük farkların olmadığı görüleceği aşikâr olup, başka gerekçeleri olması icap etmektedir gibi… Hâlbuki bakıldığında “siyasi otorite” içerisinde Çeşme severler çoğunluktadır, Celal Bayar, Mehmet Aldemir, Ekrem Hayri Üstündağ başta olmak üzere… Biri Çeşmelidir de…

Evet, Çoşkun Abi ile konuşuyoruz, her ikimizin de sevdiği ve anlatmak istediği şeyler vardır, futbol adına ve felsefesi üzerine, benim ise ilaveten “tarihe not düşmek” ve unutulmasınlar diye yazmak istediğim taraflarıdır. Lakin Çoşkun Abi, bir asra yakın koca bir hayat yaşamıştır, siyasete ilgi duyup bağlanmıştır, futbola hem çok tutkulu hem de aktif katılımcısıdır, lakin daha da önemlisi memleket sevdalısı ve bu manada etrafa duyarlı ve ilgilidir tam da bu sebeple başta Çeşme’ye münhasır lakin tüm Canım Yurduma münhasır olmak üzere inanılmaz ve muhteşem hatıratı oluşmuştur.

Çeşme, İstiklal harbi sonrası yaşanan “mübadele” sürecinde ve öncesinde yerleşik insanlarının terk etmesi neticesinde boşalmıştır, yerine de başta Batı Trakya olmak üzere Balkanlardan ve Ege Adalarından Müslüman ahali yerleştirilmiştir. Buradan gidenler zeytin bilir zeytinin kadrini bilir gelenler ise zeytin bilmez kadrini de bilememişlerdir. Zeytinlerin birçoğu ne yazık ki yakacak olarak kullanılmak üzere kesilmiştir, hani siz bakmayın o “sit alanı” ilan eden abilerin iddialarına 100 yaşının üstünde çok az zeytin ağacı vardır. Oluşturulan zeytinliklerin çok büyük miktarı da sonradan 1940’lı ve 1950’li yıllarda “tarıma gönül vermişlerin” oluşturduğu rüzgâr ile gelişmiştir. Çoşkun Abinin de röportajımızda altını çizerek belirttiği ve benim de babamdan dinlediğim ve gördüğüm üzere özellikle bugün “Tepekahve” diye bilinen bölgeden sökülen “delice zeytinlerin” Çeşme’de yeni zeytinlikler oluşturmak adına dikilmesi ve aşılanması suretiyle oluşturulmuşlardır. Şüphesiz ki bu bilinememezlik neticesi yaratılan zeytine hücum furyasından kurtulan ve asırlık zeytinler de vardır lakin ziyadesiyle azdır.

Mübadiller en iyi bildikleri “tütün tarımını” ikame ederler yeni yerleştikleri bu topraklarda. Dönemin öncelikleri ve zaman darlığı neticesi lakin özellikle de hazırlıksız yakalanmış olmanın verdiği telaşe içinde her şey yeterince planlanamamıştır maalesef. Şüphesiz bu plansızlıktan da en fazla etkilenen tütün tarımı olmuştur. Çeşme’de belki de hiç yapılmaması gerekirken yaygın tütün tarımı yapılır. Lakin kalite de oldukça sıkıntılıdır, asla Urla ve de kat’a Akhisar tütünü kalitesi yakalanamaz. Dönem itibariyle, kalite sıralamasında 1. kategorik sıra Akhisar, 2. Urla tütünündedir Çeşme tütünleri ne yazık ki 3. kategorik sıradadır. Çeşme tütünleri nemden mütevellit çabuk kararmakta hatta çok çabuk küflenmektedir. Dönem itibariyle mezkûr “kategorik yaklaşım” da buna münasip gelişmektedir, kafadan Çeşme ve Köyleri tütünleri 3. Kategoridir ara detaylara bakılmaksızın… Kendi içinde Çeşme’nin Barbaros kesimi görece kaliteli tütün yetiştiriyor olsa dahi mezkûr kategorik ve katalog tasnif gereği alt sıradan fiyatlandırmalara tabidir ve ahali de bundan ziyadesiyle mustariptir. Devreye ahalinin uyanık ve cin kesimi girer, başlarlar kaderi değiştirmek üzerine tefekküre… Al takke ver külah, teklifler arasında “mademki, dilimizle kuş tutsak dahi tütünümüzün kategorisini değiştiremiyoruz, kaderi değiştirmek için bağlı olduğumuz kategorik bölgeyi değiştirelim” fikri ziyadesiyle taraftar toplar… Yörenin önde gelenleri toplanırlar, bir heyet oluşturulur, Çeşme’nin ileri gelenlerinin kapısını çalınır. “efendim biliyorsunuz ki, bizim kaliteli tütünümüz Çeşme’nin diğer bölümü ile eşdeğer kabul edilip 3. kategori muamelesi görüyor, bir hikmet ve himmet gösterin de, Barbaros Nahiyesini köyleri ile birlikte 2. kategori kabul edilen Urla’ya bağlanmasını temin edin, bizim de elimiz ilaveten birkaç kuruş fazladan görsün”. Fikir nasıl? Süper… Tam da Necip Milletimizin, taa Nasrettin Hocadan bu yana imbiklenmiş ve arşivlenmiş damıtık zekâsını gösteren bir davranıştır. Velhasıl zor devirlerin insanıdır, Canım Yurdumun insanı. Maşallah üzerlerine yoktur, konunun bu kabil çözümüne kafa yormak adına… Çeşme’nin siyasi erkânı gelen bu talebi, talebin de kesafetine binaen, siyasetin de ruhuna münasip ve müntesip stratejik konsolidasyon tesisine müteallik hiç tefekkür etmeksizin memnuniyetle karşılamışlar… Sonuç, Barbaros Nahiyesi ve bağlı köyleri artık Urla’ya bağlıdır… Kolayca denilebilir ki, idari yapılanması Canım Yurdumdaki gibi ise eğer ne fark eder hangi köyün, hangi ilçenin nereye bağlı olduğu… Ne önemi var ki bu illiyetin…

Çoşkun Abimiz ile yaptığımız bu uzun söyleşiden daha çok kıssadan hissedeler ve hikâyeler çıkacaktır. Yazmaya devam…

MANAV İBRAHİM (GÖREN)

İbrahim Abimiz, çocukluğumun Çeşme’sinde ve ailemin medar-ı maişeti dâhilinde yakından tanıdığım, izlediğim birisidir. İbrahim Gören; hatırladığım kıvırcık saçlarının yaş ilerledikçe beyazlaşması ve önlerinin dökülmesi dışında devamlı gülümseme durumuna evla dudak hareketleri, dudakları üzerinde devamlı traşlı lakin kendine has bıyıkları ile gözlerinin karalığını da öne çıkaran siyah ve kalın çerçeveli gözlüğü ile olan halidir. Devamlı aynı gömleği giydiği izlenimi veren birbirinin kopyası gömlekleri, göğüs cepleri ve alt cepleri olan, subay yaka bol kesim, devamlı evrak ve doküman dolu cepler lakin her biri açık renkli olması muhtemelen yaptığı işe münasip olup, mevsime münasip kısa ya da uzun kolludur. Kulağının arkasına adeta yapışmış kurşun kalemi de asla unutabileceğim bir detay değildir.

Her Allah’ın günü, bıkmadan usanmadan ve yorulmadan, akşamın erken saatlerinden itibaren müstahsil haline bizatihi müstahsil tarafından getirilip, bir sıra ve düzen dâhilinde yerleştirilmiş, miktar ve nevi tespit edilerek kayıt edilmiş, sebze ve meyvelerin tek tek, kilogram, evsaf ve bazen de müstahsilini de söyleyerek kendince alıcı ve satıcı hak ve çıkarını adilane koruyabilecek bir fiyat tespiti ile mezatları başlatırdı. Sabahın erken saatlerinde başlayan mezat öğlen bilemediniz hemen sonrasında tamamlanır, yapılan tüm bu işlemlerin kayıtlarının ve hesaplarının muhasebeleştirilmesi ise bazen akşam ilerleyen saatlerine kadar devam ederdi. Müstahsil bazında evrak tanzimi ki her biri mahsulün nevi ve miktarı, alıcı isimlerini belirten, satış değerlerine binaen de müstahsile yapılacak tediye ve belediye rüsum ve kesintilerini ihtiva eder biçimde yapılır, bilahare de müstahsil müracaatına binaen ödemeleri yapılırdı. Tediyeleri alanlar kendilerine bir nüshası verilen müstahsil fişleri üzerindeki alıcı adlarına göre de kasa, sepet ve küfeleri geriye almak üzere alıcıların dükkân, lokanta ve otellerine giderlerdi. Dönem itibari ile sebze ve meyveler “daralı” ambalajlar ile alıcılara bilahare iade edilmek üzere teslim edilirdi henüz daha doğamızı perişan eden iadesiz plastik ambalaj malzemeleri icat edilmemiş idi. Sabahtan öğlene kadar satışı yapılıp öğleden sonra kayıt ve muhasebe işleri tamamlanan müstahsil ödemeleri bir gün sonra eksiksiz ödenirdi.

Mezkûr devirde Çeşme kalıcı nüfus 5.000 civarı, yazlık geçici nüfus da bir o kadar olup, gıda temininde henüz yerel kaynaklar yeterliydi… Şu anda Kervansaray’ın karşısına denk gelen ve Çeşme Belediyesi Zabıta Müdürlüğünün bulunduğu mekân mezkûr faaliyetlerin merkezi idi. Yaklaşık 20 mt’ye 6 mt. çatılı, deniz tarafında da yaklaşık 3mt.’ye 2,5 mt ebatlarında yan yana 2 ayrı odadan meydana gelen bir mekandır, Çeşme Müstahsil Hali… Genel manada yerli ahalinin hale gelen mahsulden satın alma yapmadığı bilinir, şimdi hayal edilince anlaşılıyor mahsul miktar ve çeşitliliği, tüm gelen mahsul manavlar ve oteller tarafından satın alınarak tüketilirdi. Yaz aylarında ise mezkûr kapalı mekân haricindeki Kervansaray önünü kapsayan yaklaşık 30 mt’ye 10 mt açık alanda müstahsilin getirdiği meyve ve sebze ile dolar taşardı. En önemli taşıma araçları olan eşek ve beygirler, henüz kullanılmayan lakin görece kapalı olan Kervansarayın orta avlusuna bekleme ve besleme için bağlanırlardı. Şimdi dahi düşününce insana inanılır gelmemekte o kadar fazla mahsul, son derece az olan yerel mekânlarda tüketilsin. Demek ki paranın satın alma gücünün yüksek olmasına istinaden insanlar ziyadesiyle meyve ve sebze tüketebilmekteydiler. Kendi ihtiyacını yetiştirmek suretiyle gideremeyen vatandaş eksiksiz ve bihakkın satın alma kudretine sahiptir, devir itibariyle… Kimsenin atık ve kullanılamayan mahsulden son kertede biz de faydalanalım gibi bir derdi yok idi. Bu kabil davranışlar eski Türkiye’de yoktur günümüze has zuhur etmiştir. Yerli kavun, karpuz, domates, taze fasulye, biber, patlıcan, soğan ve daha sayamadığım her türlü mahsul kalite ve lezzeti bilenler açısından daha da asla tekrarlanamayacak düzeydedir. Ne mutlu bizlere ki o günleri gördük, o lezzetli mahsulleri yedik…

Manav İbrahim büyüğümüz öğrendiğimiz kadarı ile kömür temin ve satışı işinden, devir itibariyle şimdiki kilise içindeki bir bölümde faaliyet gösteren ve Ahmet Sinan ve Sadullah Kanyılmaz tarafından idare edilen “müstahsil toptancı hali” idare işine transfer olmuştur. Kilise’nin şimdilerde kapatılmış olan yıkılmış çan kulesi tarafındaki kapısından girilince Belediye tarafından tahsisi yapılmış küçük bir alanda yürütülen bu faaliyet bilahare Kervansaray karşısındaki Sürücü’nün Evi’nin yanına arkasını da denize verecek şekilde inşa edilen yeni yerine taşınmıştır. Artık burada Ahmet Sinan büyüğümüz kadroda yoktur, Sadullah Kanyılmaz ve İbrahim Gören yanlarına kayıt işlerini hızlı yapacak dört işlemi güçlü kâtipler alarak yaparlar bu işleri… Hatırladığım kadarı ile en uzun süreli kâtiplik işini yapanlardan Sadık Gören ki İbrahim Abimizin oğlu ve bizim de hala görüştüğümüz arkadaşımızdır kendisi ve en uzun süreli hatta kalıcı olanı da Mustafa Ertemiz’dir. Mustafa hala bu vazifeyi tek başına da kalsa, birkaç müstahsil de olsa başarı ile devam ettirmektedir. Şimdilerde Çeşme Merkez Otobüs Garajı yanına sıkışmış vaziyette turizm imarının saldırısından kurtulabilmiş sınırlı alanlarda yetiştirilen yerli mahsulün temin edilebileceği yegâne alan olarak ayaktadır. Bu işe gönül vermiş vaziyette halen devam etmekte olan Mustafa Kardeşimize hem teşekkür ediyor hem de başarılarının devam etmesini diliyoruz. Çeşme Müstahsil Toptancı Halinin duvarlarını süsleyen geçmiş ile ilgili fotoğrafları görmek isteyenlerin mutlaka ziyaret etmesi gerekir mezkûr mekânı, fena mı olur işte bu vesile ile özellikle kış aylarında Çeşme Mandalini ve Çeşme Limonu ve diğer yerli mahsullerle temas imkânı doğar. Mustafa Ertemiz tarafından yürütülen mezkûr faaliyet anladığım kadarıyla mezkûr arkadaşımızın bu işi bırakması halinde de bu işin defterinin dürüleceği aşikârdır.

Bu vesile artık aramızda olmayan büyüklerimizi saygıyla anıyorum halen hayatta olanlara da sağlık ve mutluluk dolu uzun hayat diliyorum.