Cuma, Kasım 20, 2026

VOLGA’NIN DUMANI, TAŞIN HAFIZASI VE DEVRİMİN KALEMİ, NİZHNY NOVGOROD VE LARİSSA REISSNER

Tarih bazen öyle kesişimler yaratır ki bir insanın fırtınalı ömrü ile bir kentin kadim taşları aynı suların kıyısında birbirine karışır. 1918 yılının sıcak ve sıkıntılı yaz aylarında, Oka ve Volga nehirlerinin birleştiği o görkemli “Strelka” (Ok) burnunda yükselen Nizhny Novgorod, sıradan bir liman şehri olmanın çok ötesindeydi. Burası artık Çarlık Rusya’sının en büyük panayırlarına ev sahipliği yapan o asude ticaret merkezi değil, adeta Sovyet Devrimi’nin kaderinin tayin edildiği ve yazıldığı Rusya İç Savaşının stratejik kalbiydi. Tam da bu tarihî kavşakta, Petrograd’ın edebiyat salonlarından kopup gelen aristokrat kökenli genç bir Bolşevik siyasi komiser, gazeteci ve şair olan Larissa Reissner, bu kentin rıhtımlarından kalkacak olan o meşhur nehir filosunun güvertesine adım atacaktı.

“Hamburg Barikatları” kitabını okuyanlar bilir, Yazar Larissa Reissner tarafından yazılan röportaj, günlük tarzında bir kitaptır. Hani konusu, Almanya’nın ekonomik kriz içerisinde çırpındığı mezkûr devirde bir taraftan yükselen faşist, diğer taraftan komünist hareketin karşılıklı mevzilenmeleri olan kitaptır. Almanya Komünist Partisinin “kriz ve kâbus senesi” diye tanımladığı tam teşekküllü alt üst oluşta tüm ülke genelinde iktidarı ele geçirme plan ve çalışmaları yapılmaktadır. Ülke genelinde gerçekleştirilecek bir ayaklanma ile iktidar ele alınacaktır. Lakin iletişim eksikliği mi yoksa bilemediğimiz başka sebepler mi etkili olur Hamburg dışında girişim Parti tarafından ertelenmiştir. Hamburg ise alınan erteleme kararından bihaber, olan bitenden habersiz harekâta geçer lakin tek bir yerde gerçekleşen bu hareket “Weimar Cumhuriyeti” ordu ve polis güçleri karşısında mücadeleyi kaybeder. İşte bu kanlı ve acımasız mücadelenin içinden yazılır tüm bu şahitlikleri yazarın. Açlık, kıtlık ve derin sefaletin içindeki Almanya’da Alman Burjuvazisinin teşkilatı meşhur “Thule Cemiyetinin” delaletiyle Hitler faşizmi doludizgin iktidara koşmaya hazırlanır… Vasat çok ehven… Esasen Komünizmin en mümbit toprağı da bu açlık, sefalet ve kıtlık ortamıdır. Lakin kime niyet kime kısmet. Bu gaz ile meşhur Münih Birahanesi darbesine kadar faşizmin liderlik tercihi pekiştirilmiştir.

Neyse asıl yazmak istediğim bunlar değil, mezkûr kitabın yazarı Larissa Reissner’e son seyahatim Nizhny Novgorod eski adıyla Gorki Şehri gezisinde rastladım. Sovyetler Birliğindeki sosyalist devrim neticesinde yaşanan iç savaşta Nizhny Novgorod’ta ziyadesiyle mühim vazifeler üstlenmiş birisidir, mezkûr yazar. Yazar olarak başlayan hayat, “Kızıl Volga Askeri Filo Komutanı” eşi olarak savaşın etkili elemanı olmaya evrilir. Nehir savaşlarının bu kabil öne çıkmasında ziyadesiyle etkili, inanılmaz bir geniş yatakta sakin sakin akan Volga Nehri kıyısında gördüğüm “Geroy” adlı zırhlı küçük gemi, beni taaa Hamburg Barikatlarına kadar götürdü… Volga Filotillasının bu etkili gemisinin hikâyesine bakınca bu savaşlarda başta istihbari vazifeler üstlenmiş bu manada büyük yararlıklar göstermiş kişinin yazarımızmış meğerse…     

1918 yazında Bolşevik iktidarı, doğudan hızla ilerleyen Beyaz Ordu birlikleri ve Çekoslovak Lejyonu’nun kıskacı altındadır, stratejik Kazan kenti düşmüş, Çarlık altın rezervlerinin büyük kısmı Beyaz Ordunun eline geçmiş ve Rusya’nın can damarı olan Volga Nehri üzerindeki hâkimiyet pamuk ipliğine bağlanmıştı. Volga kaybedilirse, Moskova ve Petrograd’ın tahıl ve yakıt ikmali tamamen kesilecek ve genç Sovyet Cumhuriyeti açlık ve kuşatma altında boğulacaktı, Beyaz Ordunun plan ve hesabı budur. İşte bu kritik dönemeçte, Volga’nın yukarı mecrasında yer alan Nizhny Novgorod, hayati bir askeri üsse ve lojistik kaleye dönüşür.

Larissa Reissner Nizhny Novgorod’a ulaştığında, karşısında iki farklı yüzyılın ve iki ayrı dünyanın birbirine çarptığı büyüleyici bir mimari silüet buldu. Şehrin yüksek sırtlarında inşa edilmiş kırmızı tuğlalı “Nizhny Novgorod Kremlini”, tüm heybetiyle iki nehrin birleştiği o geniş ovaya hükmediyordu. İki kilometreyi aşan surları ve on üç kulesiyle bu kadim kale, yüzyıllar boyunca dış saldırılara karşı durmuş bir taşın vakarını taşırken; hemen aşağıda, nehrin öte yakasındaki düz ovada tamamen başka bir dünya uzanıyordu. Oka’nın karşı kıyısında, Ana Panayır Binası ve Meryem’in Doğuşu Kilisesi’nin renkli kubbeleri yükseliyordu. Yüzyıllar boyunca Avrupa ile Asya arasındaki ticaretin kalbi olan, dünyanın dört bir yanından gelen tüccarların ipek, çay, demir ve kürk pazarlığı ve alışverişi yaptığı o geniş panayır meydanları, 1918 yazında derin bir sessizliğe ve yerini almaya başlayan devrimci bir telaşa bürünmüştü. Kentin ahşap oymalı geleneksel tüccar evleri ile süslü taş konakları arasında artık ipek tüccarları değil, meşin ceketli Baltık denizcileri ve silah kuşanan işçiler yürüyordu.

Nizhny Novgorod’un ünlü tersanelerinde ve limanlarında ise hummalı bir seferberlik vardı. Tarih boyunca Rus nehir taşımacılığının merkezi olan bu kentte, sıradan yolcu vapurları, römorkörler ve yük mavnaları kalın zırhlı plakalara büründürülüyor, güvertelerine ağır toplar yerleştiriliyordu. Tarihi “Volga Askeri Filosu” tam olarak burada, Nizhny Novgorod’un puslu sabahlarında, Kremlin’in kırmızı duvarlarının gölgesindeki tersanelerden yükselen çekiç sesleriyle yankılanan rıhtımlarında doğar. İşte bu zırha büründürülmüş gemilerden biri de, “Geroy”, bugün Chkalov Merdivenlerinin Volga Nehrine eriştiği noktada, unutulmamak adına adeta ben buradayım demektedir.

Bugün Nizhny Novgorod’un Volga kıyısındaki yüksek setlerinde, gezinti yolunda ya da Chkalov Merdivenleri’nin basamaklarında yürürken, o fırtınalı yılların izlerini hayal etmek hiç de zor değil. Kremlin’in kırmızı tuğlalı burçlarından iki nehrin birleştiği Strelka burnuna ve karşı kıyıdaki tarihi panayır binalarına bakarken, kentin mimari hafızasının devrim tarihinin en kritik zamanlarına nasıl tanıklık ettiğini hissedebilirsiniz. 1932 ile 1990 yılları arasında, bu toprakların yetiştirdiği bir diğer büyük edebiyatçı olan Maksim Gorki’nin adını taşıyan bu şehir, Rus edebiyatının ve toplumsal dönüşümlerin en önemli merkezlerinden biri olmayı sürdürdü.

Larissa Reissner ise bu kentin tarihinde geçici bir yolcu değil, onun en zorlu günlerinde nehrin sularına karışan kalıcı bir iz bıraktı. Henüz genç yaşlarında iken hastalık sebebiyle Moskova’da hayata veda ettiğinde, arkasında hem yaşamı hem de eserleriyle efsaneleşmiş bir miras bıraktı. Boris Pasternak’ın ünlü romanı Doktor Jivago’daki Lara karakterine ilham veren isimlerden biri olduğu sıklıkla dile getirilen Larissa, kısa ömrüne sığdırdığı cesaret ve edebi zarafetle hafızalara kazındı.

Larissa Reissner ve Nizhny Novgorod’un hikâyesi; kadim bir kentin taş duvarları ile bir yazarın sarsılmaz idealizminin nasıl iç içe geçebileceğinin en canlı kanıtı oluşturmaktadır bence. Volga nehrinin suları bugün de sakin ve görkemli bir biçimde akmaya devam ederken, kıyılarındaki tarihi rıhtımlarda bir zamanlar hem kılıcı hem de kalemi aynı ustalıkla kuşanan o genç kadının yankısını taşımayı sürdürüyor. Bir başka yazımda Maksim Gorki’nin henüz öğrendiğim yanları ile başlıca eserlerini kaleme aldığı Nizhny Govgorod’un yoksul mahalleleri, Volga kıyıları, şehrin sokakları ve dahi yoksul tersane işçilerinin hayatlarını gözlemlediği liman ve çevresini yazmaya çalışacağım.